स्वास्थ्य सेवा, कृषि उत्पादनको सुरक्षा तथा वातावरणीय व्यवस्थापनलाई थप प्रभावकारी बनाउने उद्देश्यसहित नेपाल र अमेरिकाबीच उन्नत विद्युतीय किरण प्रविधिको प्रयोगमा सहकार्यका सम्भावनाबारे छलफल भएको छ । अमेरिकी दूतावास, काठमाडौंका अनुसार अमेरिकाको टेक्सास एन्ड एम विश्वविद्यालयअन्तर्गतको राष्ट्रिय इलेक्ट्रोन किरण अनुसन्धान केन्द्रका विज्ञहरूले यसै साता नेपालको भ्रमण गरेका छन् । पाँच वर्षे क्षेत्रीय परियोजनाअन्तर्गत भएको उक्त भ्रमणमा नेपालमा विद्युतीय किरण प्रविधिको प्रयोग विस्तार गर्ने सम्भावनाबारे छलफल गरिएको हो । अमेरिकी ऊर्जा विभागअन्तर्गतको राष्ट्रिय आणविक सुरक्षा प्रशासनको विकिरण सुरक्षा कार्यालय तथा एसिया प्रशान्त क्षेत्रीय सहयोग सम्झौताको क्षेत्रीय कार्यालयको संयुक्त पहलमा उक्त परियोजना सञ्चालन भइरहेको छ । भ्रमणका क्रममा विशेषगरी चिकित्सा उपकरणको निर्जीवीकरण, खाद्यवस्तुको सुरक्षा, फोहोरमैला प्रशोधन तथा विकिरणसम्बन्धी जोखिम न्यूनीकरणमा विद्युतीय किरण प्रविधिको उपयोगबारे अध्ययन र छलफल गरिएको थियो । नेपालस्थित अमेरिकी नियोगकी कार्यवाहक राजदूत मेगन बोल्डिन र भ्रमणमा आएका अमेरिकी वैज्ञानिकहरूले विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तनमन्त्री महावीर पुनसँग पनि भेटवार्ता गरेका थिए । भेटमा दुवै देशको राष्ट्रिय सुरक्षा र समृद्धि प्रवर्द्धनका लागि विज्ञान तथा प्रविधिको उपयोगमा सहकार्य गर्ने विषयमा छलफल भएको दूतावासले जनाएको छ । पाँच वर्षे क्षेत्रीय परियोजनामा २२ देश सहभागी यो पहल सन् २०२४ देखि २०२८ सम्म सञ्चालन हुने पाँच वर्षे क्षेत्रीय परियोजनाको हिस्सा हो । खाद्य तथा कृषि, उद्योग, मानव स्वास्थ्य र वातावरणीय व्यवस्थापनमा विद्युतीय किरण तथा एक्स-रे प्रविधिको प्रयोग विस्तार गर्नु परियोजनाको मुख्य उद्देश्य रहेको छ । एसिया प्रशान्त क्षेत्रका २२ देश सहभागी रहेको यस परियोजनाले खाद्य सुरक्षा सुधार, चिकित्सा उपकरणको निर्जीवीकरण, वातावरणीय प्रदूषण न्यूनीकरण तथा प्रविधिसम्बन्धी दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा जोड दिएको छ । परियोजनाअन्तर्गत क्षेत्रीय तथा राष्ट्रिय स्तरमा तालिम सञ्चालन गरी सयभन्दा बढी प्राविधिक तथा विज्ञलाई दक्ष बनाउने लक्ष्यसमेत राखिएको छ । यसबाट सहभागी देशहरूले प्रविधिको प्रयोग, सञ्चालन र व्यवस्थापनका लागि आवश्यक प्राविधिक क्षमता विकास गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ । के हो विद्युतीय किरण प्रविधि ? विद्युतीय किरण प्रविधि उच्च ऊर्जायुक्त इलेक्ट्रोनको प्रयोग गरी विभिन्न वस्तु तथा पदार्थको प्रशोधन गर्ने आधुनिक प्रविधि हो । यसमा विशेष उपकरणमार्फत विद्युतीय ऊर्जा प्रयोग गरेर इलेक्ट्रोनको किरण उत्पादन गरिन्छ र त्यसलाई आवश्यक वस्तुमा प्रयोग गरिन्छ । परम्परागत विकिरण प्रविधिमा कोबाल्ट–६० जस्ता रेडियोधर्मी पदार्थ प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । तर विद्युतीय किरण प्रविधिमा विद्युत् ऊर्जाबाट किरण उत्पादन हुने भएकाले उच्च सक्रिय रेडियोधर्मी स्रोतको भण्डारण र व्यवस्थापन गर्नुपर्ने आवश्यकता हुँदैन । यसले विकिरण सुरक्षासम्बन्धी जोखिम न्यूनीकरणमा सहयोग पुर्याउन सक्छ । यस प्रविधिको महत्वपूर्ण प्रयोग चिकित्सा उपकरणको निर्जीवीकरणमा हुन्छ । सिरिन्ज, शल्यक्रियामा प्रयोग हुने उपकरण, पञ्जा तथा अन्य चिकित्सा सामग्रीमा रहेका हानिकारक सूक्ष्मजीव नष्ट गर्न यसको प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसबाट अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थामा प्रयोग हुने सामग्रीको सुरक्षा र गुणस्तर सुनिश्चित गर्न सहयोग पुग्छ । खाद्य प्रशोधन तथा कृषि क्षेत्रमा पनि यसको उपयोग महत्वपूर्ण मानिन्छ । खाद्यवस्तुमा रहेका हानिकारक सूक्ष्मजीव नियन्त्रण, कीरा व्यवस्थापन तथा केही खाद्य पदार्थको भण्डारण अवधि बढाउन यस प्रविधिले सहयोग गर्न सक्छ । नेपालजस्तो कृषि प्रधान देशका लागि यसले कृषि उपजको गुणस्तर सुधार, उत्पादनपछिको क्षति न्यूनीकरण तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउने सम्भावना बोकेको छ । वातावरणीय व्यवस्थापनमा समेत यसको प्रयोग गर्न सकिन्छ । औद्योगिक फोहोर, ढल तथा दूषित पानीको प्रशोधन र केही हानिकारक रासायनिक प्रदूषकको प्रभाव घटाउन विद्युतीय किरण प्रविधि उपयोगी हुन सक्छ । यसले वातावरण संरक्षण तथा सार्वजनिक स्वास्थ्य सुधारमा योगदान पुर्याउन सक्ने अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् । विकिरण सुरक्षामा पनि महत्वपूर्ण विद्युतीय किरण प्रविधिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष विकिरण सुरक्षा हो । उच्च सक्रिय रेडियोधर्मी पदार्थ चोरी, हराउने वा दुरुपयोग हुने जोखिमलाई कम गर्नु अमेरिकी राष्ट्रिय आणविक सुरक्षा प्रशासनको प्रमुख उद्देश्यहरूमध्ये एक हो । यसअन्तर्गतको विकिरण सुरक्षा कार्यालयले चिकित्सा तथा औद्योगिक क्षेत्रमा प्रयोग हुने रेडियोधर्मी स्रोतको विकल्पका रूपमा आधुनिक प्रविधिको विकास र विस्तारलाई प्रोत्साहन गर्दै आएको छ । विद्युतीय किरण प्रविधिले केही औद्योगिक तथा चिकित्सा प्रयोजनमा रेडियोधर्मी पदार्थको विकल्प उपलब्ध गराउन सक्ने भएकाले यसको विस्तारले विकिरण सुरक्षासम्बन्धी जोखिम न्यूनीकरणमा सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ । नेपालका लागि प्रविधि हस्तान्तरणको अवसर नेपालका लागि यो सहकार्य वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधि हस्तान्तरण, प्राविधिक जनशक्ति विकास तथा संस्थागत क्षमता अभिवृद्धिको अवसर बन्न सक्ने देखिएको छ । टेक्सास एन्ड एम विश्वविद्यालयको अनुसन्धान केन्द्रसँगको सहकार्यबाट नेपालले चिकित्सा उपकरणको निर्जीवीकरण, कृषि उपजको प्रशोधन र फोहोरमैला व्यवस्थापनमा विद्युतीय किरण प्रविधि भित्र्याउने सम्भावनाको अध्ययन गर्न सक्छ । यद्यपि, अमेरिकी दूतावासको घोषणामा नेपालमा तत्कालै विद्युतीय किरण प्रविधिमा आधारित प्रशोधन केन्द्र स्थापना गर्ने, लगानी गर्ने वा व्यावसायिक सञ्चालन सुरु गर्ने विषयमा कुनै निश्चित सम्झौता अथवा समयसीमा सार्वजनिक गरिएको छैन । हालको भ्रमण मुख्यतः प्रविधिको सम्भावित उपयोग पहिचान र वैज्ञानिक सहकार्य विस्तारमा केन्द्रित रहेको छ । विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तनमन्त्री महावीर पुनसँग भएको छलफलले पनि नेपाल र अमेरिकाबीच अनुसन्धान, नवप्रवर्तन तथा आधुनिक प्रविधिको उपयोगमा सहकार्य विस्तार गर्ने सम्भावनालाई अघि बढाएको छ । पाँच वर्षे क्षेत्रीय परियोजनामार्फत नेपालले सुरक्षित स्वास्थ्य सेवा, कृषि उत्पादनको गुणस्तर, वातावरणीय संरक्षण तथा विकिरण जोखिम न्यूनीकरणका क्षेत्रमा आधुनिक प्रविधिको उपयोगबारे थप अध्ययन र सहकार्य गर्ने अवसर प्राप्त गर्न सक्नेछ ।
स्वास्थ्य, कृषि र वातावरणीय सुरक्षामा नेपाललाई अमेरिकी प्रविधि सहयोग

Read Complete Original Article
Published originally on पर्दाफास






