विज्ञानको नयाँ क्षितिज

मानव सभ्यताको इतिहास केवल समयको परिवर्तन होइन, ज्ञान र प्रविधिले मानिसको जीवनलाई निरन्तर पुनर्परिभाषित गर्दै आएको यात्रा पनि हो। कुनै समय आगोको आविष्कारले मानव जीवनको दिशा बदल्यो। कृषिले स्थायी बस्ती र सभ्यताको जग बसाल्यो। औद्योगिक क्रान्तिले उत्पादन, श्रम र अर्थतन्त्रको स्वरूप परिवर्तन गर्‍यो। विद्युत्, टेलिफोन, कम्प्युटर र इन्टरनेटले संसारलाई अभूतपूर्व रूपमा जोड्यो। अहिले मानवता अर्को निर्णायक मोडमा उभिएको छ, जहाँ प्रविधि मानिसले प्रयोग गर्ने साधनमा मात्र सीमित छैन; यसले मानिसको सोच्ने, काम गर्ने, उपचार गर्ने, ऊर्जा उत्पादन गर्ने, अन्तरिक्ष बुझ्ने र भविष्य निर्माण गर्ने क्षमतामै परिवर्तन ल्याउन थालेको छ। रोबोटले मानिसको शारीरिक क्षमताको सीमा विस्तार गरिरहेको छ र क्वान्टम विज्ञानले गणनाको परम्परागत सीमालाई चुनौती दिइरहेको छ। यो परिवर्तनको केन्द्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक प्रविधि, क्वान्टम विज्ञान, रोबोटिक्स, नयाँ ऊर्जा प्रणाली, उन्नत सामग्री र अन्तरिक्ष अनुसन्धान छन्। यीमध्ये कुनै एउटा प्रविधि मात्रले भविष्य बदल्ने होइन। तिनको आपसी संयोजनले नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलिरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई तीव्र बनाइरहेको छ, जैविक प्रविधिले रोग र जीवनको संरचनामाथि नयाँ हस्तक्षेप सम्भव बनाइरहेको छ, रोबोटले मानिसको शारीरिक क्षमताको सीमा विस्तार गरिरहेको छ र क्वान्टम विज्ञानले गणनाको परम्परागत सीमालाई चुनौती दिइरहेको छ। विश्व आर्थिक मञ्चले सन् २०२६ मा सार्वजनिक गरेको ‘टप टेन इमर्जिङ टेक्नोलोजिज अफ २०२६’ प्रतिवेदनले ऊर्जा, स्वास्थ्य, पदार्थ विज्ञान र गणनासँग सम्बन्धित नयाँ प्रविधिहरूलाई निकट भविष्यमा प्रभाव पार्न सक्ने क्षेत्रका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। प्रतिवेदनमा व्यक्तिगत उपचारका लागि तयार गरिने एमआरएनए क्यान्सर खोप, औषधि खोजीमा क्वान्टम अनुकरण, कोषभित्रका सन्देशवाहक कणको उपयोग, नयाँ ऊर्जा प्रणाली र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित विश्वको भौतिक अवस्थाको अनुकरणजस्ता विषय समेटिएका छन्। भोलिको संसार प्रविधिले कति चमत्कार गर्छ भन्ने कथामात्र होइन, मानिसले ती चमत्कारलाई कसरी उपयोग र नियमन गर्छ भन्ने निर्णयको कथा पनि हो। त्यस्तै, स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयको सन् २०२६ को ‘इमर्जिङ टेक्नोलोजी रिभ्यु’ ले कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक तथा कृत्रिम जैविक प्रणाली, साइबर सुरक्षा, ऊर्जा, पदार्थ विज्ञान, स्नायु विज्ञान, क्वान्टम प्रविधि, रोबोटिक्स, अर्धचालक र अन्तरिक्षलाई भविष्यको समाज, अर्थतन्त्र र भू-राजनीतिलाई प्रभावित गर्ने प्रमुख क्षेत्रका रूपमा विश्लेषण गरेको छ। यी क्षेत्रलाई अलग-अलग विषयका रूपमा बुझ्नुभन्दा एकअर्कासँग जोडिँदै गएको प्रविधिको नयाँ संरचनाका रूपमा हेर्नुपर्ने प्रतिवेदनको मूल सन्देश छ। प्रश्न अब प्रविधि कति विकसित हुन्छ भन्नेमा मात्र सीमित छैन। यसको लाभ कसले पाउँछ, यसको जोखिम कसले बेहोर्छ र यसले मानव स्वतन्त्रता, समानता तथा सामाजिक सम्बन्धलाई कस्तो बनाउँछ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुँदै गएको छ। भोलिको संसार प्रविधिले कति चमत्कार गर्छ भन्ने कथामात्र होइन, मानिसले ती चमत्कारलाई कसरी उपयोग र नियमन गर्छ भन्ने निर्णयको कथा पनि हो। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सहायताले विकसित हुँदै गरेको मानवाकार रोबोट । तस्बिर स्रोत : झानात काप्पासोभ कृत्रिम बुद्धिमत्ताको नयाँ युग केही वर्षअघिसम्म कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईलाई कम्प्युटरले मानिसको निर्देशनअनुसार काम गर्ने प्रणालीका रूपमा बुझिन्थ्यो। अहिले यसको क्षमता सूचना खोज्ने, भाषा बुझ्ने, लेख्ने, चित्र बनाउने, तथ्याङ्क विश्लेषण गर्ने र जटिल समस्याको समाधानमा सहयोग गर्ने तहसम्म पुगेको छ। यसले शिक्षा, स्वास्थ्य, उद्योग, वित्त, सञ्चार, यातायात र सार्वजनिक प्रशासनमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ। एआईको आगामी चरण केवल प्रश्नको उत्तर दिने प्रणालीमा सीमित रहने छैन। यसले निश्चित लक्ष्य प्राप्त गर्न आफैँ योजना बनाउने, विभिन्न डिजिटल उपकरण प्रयोग गर्ने, कामका चरणहरू व्यवस्थापन गर्ने र परिणामका आधारमा आफ्नो कार्यशैली परिमार्जन गर्ने प्रणालीको रूप लिँदैछ। यस्तो प्रणालीलाई सामान्यतः कार्यमुखी वा स्वायत्त एआई भनिन्छ। यसले कार्यालयका नियमित काम, ग्राहक सेवा, लेखा परीक्षण, अनुसन्धान, आपूर्ति व्यवस्थापन र उत्पादन प्रक्रियामा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। एउटै कक्षामा सबै विद्यार्थीलाई एउटै गतिमा पढाउने परम्परागत प्रणालीको सट्टा विद्यार्थीको क्षमता, रुचि र सिकाइको गतिअनुसार सामग्री तयार गर्न सकिनेछ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा एआईको प्रयोग विशेष महत्त्वको विषय बनेको छ। चिकित्सा चित्रहरूको विश्लेषण, रोगको प्रारम्भिक सङ्केत पहिचान, औषधिको सम्भावित प्रभावको अध्ययन र बिरामीको विवरण व्यवस्थापनमा एआई उपयोगी हुन सक्छ। चिकित्सकले हजारौँ परीक्षणका विवरण छुट्टाछुट्टै अध्ययन गर्नुपर्ने अवस्थामा एआईले सम्भावित असामान्यता छिटो देखाउन सक्छ। तर यसले चिकित्सकको निर्णयलाई विस्थापित गर्नेभन्दा निर्णय प्रक्रियालाई सहयोग गर्ने प्रणालीका रूपमा विकास हुनु आवश्यक छ। शिक्षामा पनि एआईले व्यक्तिगत सिकाइको अवधारणालाई सम्भव बनाउँदैछ। एउटै कक्षामा सबै विद्यार्थीलाई एउटै गतिमा पढाउने परम्परागत प्रणालीको सट्टा विद्यार्थीको क्षमता, रुचि र सिकाइको गतिअनुसार सामग्री तयार गर्न सकिनेछ। भाषिक अवरोध कम गर्न अनुवाद प्रणाली, दृष्टि वा श्रवणसम्बन्धी कठिनाइ भएका व्यक्तिका लागि सहायक उपकरण र दुर्गम क्षेत्रका विद्यार्थीका लागि डिजिटल शिक्षकको सम्भावना विस्तार हुँदैछ। प्रयोगशालामा जैविक नमुनाको परीक्षण गर्दै वैज्ञानिक । तस्बिर स्रोत : नेसनल इन्स्टिच्युट्स अफ हेल्थ (एनआईएच) तर एआईको विकाससँगै चुनौती पनि बढेका छन्। गलत सूचना, कृत्रिम तस्बिर तथा श्रव्यदृश्य सामग्री, व्यक्तिगत विवरणको दुरुपयोग, पक्षपातपूर्ण निर्णय र रोजगारीमा पर्ने प्रभाव गम्भीर विषय हुन्। एआईले तयार पारेको सामग्री सत्य हो कि होइन भन्ने छुट्याउन कठिन हुँदै जाँदा सञ्चारमाध्यम, न्याय प्रणाली र लोकतान्त्रिक बहससमेत प्रभावित हुन सक्छन्। कुनै व्यक्तिको अनुहार वा आवाज नक्कल गरेर तयार पारिएको सामग्रीले प्रतिष्ठा, सुरक्षा र सार्वजनिक विश्वासमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। एआईको विकासमा अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न यसको शक्ति र नियन्त्रण कसको हातमा रहने भन्ने हो। विशाल तथ्याङ्क, उच्च क्षमताका अर्धचालक, विशाल गणना केन्द्र र ऊर्जा पूर्वाधारमा पहुँच भएका कम्पनी तथा राष्ट्रले यस क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव राख्नेछन्। त्यसैले एआईको भविष्य प्रविधिको विषय मात्र नभई आर्थिक शक्ति, राष्ट्रिय सुरक्षा र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाको विषय पनि बन्दै गएको छ। जैविक प्रविधिले बदल्दै गरेको जीवन मानव शरीर लामो समयसम्म चिकित्सा विज्ञानका लागि अध्ययन र उपचारको विषय रह्यो। रोग लागेपछि त्यसको लक्षण नियन्त्रण गर्ने, क्षतिग्रस्त अङ्गको उपचार गर्ने वा औषधिबाट शरीरलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउने परम्परागत पद्धति चिकित्सा विज्ञानको मुख्य आधार थियो। तर जैविक प्रविधिको विकासले उपचारको सोचलाई नै परिवर्तन गर्न थालेको छ। अब रोगको लक्षण मात्र होइन, रोग उत्पन्न गर्ने जैविक कारण र शरीरभित्रको सूक्ष्म प्रक्रियामै हस्तक्षेप गर्ने सम्भावना विस्तार भइरहेको छ। जीन सम्पादन प्रविधिले डीएनएको निश्चित भाग पहिचान गरी त्यसमा परिवर्तन गर्ने सम्भावना दिन्छ। जीन सम्पादन यस परिवर्तनको प्रमुख उदाहरण हो। मानव शरीरका कोषभित्र रहेको डीएनएमा वंशाणुगत सूचना सङ्ग्रहित हुन्छ। यही सूचनामा हुने केही परिवर्तनले वंशाणुगत रोग निम्त्याउन सक्छन्। जीन सम्पादन प्रविधिले डीएनएको निश्चित भाग पहिचान गरी त्यसमा परिवर्तन गर्ने सम्भावना दिन्छ। क्रिस्परजस्ता प्रविधिले वैज्ञानिकलाई पहिलेको तुलनामा बढी सटीक रूपमा जीनको अध्ययन र सम्पादन गर्न सहयोग पुर्‍याएका छन्। यसको सम्भावित उपयोग वंशाणुगत रक्तरोग, केही प्रकारका प्रतिरक्षा प्रणालीसम्बन्धी समस्या र अन्य आनुवंशिक अवस्थाको उपचारमा देखिएको छ। सिकल सेल रोगजस्ता अवस्थाका लागि जीन सम्पादनमा आधारित उपचारले चिकित्सा विज्ञानमा नयाँ अध्याय खोलेका छन्। यद्यपि यस्तो उपचार सबै रोगका लागि उपलब्ध भइसकेको छैन। यसको प्रभावकारिता, दीर्घकालीन सुरक्षा, लागत र उपचारमा पहुँच अझै महत्त्वपूर्ण चुनौती हुन्। शरीरका सामान्य कोषमा गरिएको परिवर्तन सम्बन्धित व्यक्तिमा सीमित रहन सक्छ, तर प्रजनन कोषमा गरिएको परिवर्तन सन्तान हुँदै अर्को पुस्तासम्म पुग्न सक्छ। जीन सम्पादनको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष मानव भ्रूण वा प्रजनन कोषमा गरिने परिवर्तन हो। शरीरका सामान्य कोषमा गरिएको परिवर्तन सम्बन्धित व्यक्तिमा सीमित रहन सक्छ, तर प्रजनन कोषमा गरिएको परिवर्तन सन्तान हुँदै अर्को पुस्तासम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले रोग उपचार र भावी पुस्ताको वंशाणुगत संरचना परिवर्तन गर्ने प्रयासबीच स्पष्ट नैतिक तथा कानुनी सीमा आवश्यक छ। विज्ञानले सम्भव बनाएको प्रत्येक काम सामाजिक रूपमा स्वीकार्य हुन्छ भन्ने छैन। मानव शरीरको कार्यक्षमता बढाउन सहयोग गर्ने जैविक तथा यान्त्रिक कृत्रिम हात । तस्बिर स्रोत : इलाप्पी-६६६ जैविक प्रविधिको अर्को महत्त्वपूर्ण क्षेत्र व्यक्तिगत उपचार हो। एउटै रोग भएका दुई व्यक्तिमा रोगको प्रकृति, शरीरको प्रतिक्रिया र औषधिको प्रभाव फरक हुन सक्छ। परम्परागत उपचारमा एउटै रोगका लागि समान औषधि वा उपचार पद्धति प्रयोग गरिन्थ्यो। तर जीन, जीवनशैली, वातावरण र जैविक सूचकको अध्ययनबाट व्यक्तिअनुसार उपचार छनोट गर्ने पद्धति विकसित हुँदैछ। यसलाई व्यक्तिगत वा सटीक चिकित्सा भनिन्छ। क्यान्सर उपचारमा यसको सम्भावना विशेष रूपमा देखिएको छ। कुनै बिरामीको ट्युमरमा रहेका विशिष्ट आनुवंशिक परिवर्तन पहिचान गरेर त्यसैलाई लक्षित गर्ने औषधि वा उपचार तयार गर्न सकिन्छ। विश्व आर्थिक मञ्चको सन् २०२६ को प्रतिवेदनले बिरामीको ट्युमरमा देखिएका परिवर्तनका आधारमा तयार गरिने व्यक्तिगत एमआरएनए क्यान्सर खोपलाई उदीयमान प्रविधिका रूपमा समेटेको छ। यस्ता खोपले बिरामीको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई क्यान्सर कोष पहिचान गर्न प्रशिक्षित गर्ने उद्देश्य राख्छन्। केही क्यान्सरमा यसको अनुसन्धान उन्नत परीक्षण चरणमा पुगेको भए पनि यसलाई सबै क्यान्सरको स्थापित उपचारका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। मानव शरीरका अङ्गले काम गर्न छाडेपछि प्रत्यारोपण वा कृत्रिम उपकरणको सहायता आवश्यक पर्छ। व्यक्तिगत उपचारको विस्तारले औषधि उद्योगको संरचना पनि बदल्न सक्छ। भविष्यमा औषधि उत्पादन केवल ठूलो सङ्ख्यामा एउटै औषधि बनाउने प्रक्रियामा सीमित नरही निश्चित बिरामी वा बिरामी समूहका लागि विशेष उपचार तयार गर्ने दिशामा अघि बढ्न सक्छ। यसले उपचार प्रभावकारी बनाउने सम्भावना राखे पनि उत्पादन लागत, परीक्षण प्रक्रिया, नियमन र स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु चुनौतीपूर्ण हुनेछ। कृत्रिम अङ्ग र पुनःनिर्माणको सम्भावना मानव शरीरका अङ्गले काम गर्न छाडेपछि प्रत्यारोपण वा कृत्रिम उपकरणको सहायता आवश्यक पर्छ। मिर्गौला, मुटु, कलेजो, फोक्सो र आँखाजस्ता अङ्गमा समस्या हुँदा उपचारका विकल्प सीमित हुन सक्छन्। अङ्ग प्रत्यारोपणका लागि उपयुक्त दाता नपाउनु विश्वभरको स्वास्थ्य प्रणालीको गम्भीर समस्या हो। जैविक इन्जिनियरिङ, पुनःनिर्माण चिकित्सा र कृत्रिम अङ्गको विकासले यही चुनौतीको समाधान खोजिरहेको छ। शरीरका जैविक प्रणालीसँग अन्तरक्रिया गर्न सक्ने, आवश्यकताअनुसार प्रतिक्रिया दिने र बिरामीको अवस्थाबारे सूचना उपलब्ध गराउने उपकरण विकास हुँदैछन्। कृत्रिम अङ्गको अवधारणा नयाँ होइन। कृत्रिम मुटुको भल्भ, हिप तथा घुँडाको प्रत्यारोपण, श्रवण सहायक उपकरण र शरीरभित्र राखिने विभिन्न यन्त्र चिकित्सा सेवामा प्रयोग भइरहेका छन्। तर नयाँ पुस्ताका कृत्रिम अङ्ग केवल निष्क्रिय उपकरण रहने छैनन्। शरीरका जैविक प्रणालीसँग अन्तरक्रिया गर्न सक्ने, आवश्यकताअनुसार प्रतिक्रिया दिने र बिरामीको अवस्थाबारे सूचना उपलब्ध गराउने उपकरण विकास हुँदैछन्। स्वच्छ ऊर्जा उत्पादनका लागि प्रयोग गरिएका वायुचक्की। तस्बिर स्रोत : रेचल लन्डन / यूएस फिस एन्ड वाइल्डलाइफ सर्भिस कृत्रिम अङ्गको अर्को सम्भावना जैविक पदार्थ र प्रविधिको संयोजन हो। प्रयोगशालामा कोषको सहायताले तन्तु विकास गर्ने, शरीरसँग अनुकूल हुने जैविक संरचना बनाउने र क्षतिग्रस्त तन्तुको पुनःनिर्माण गर्ने अनुसन्धानले नयाँ उपचारको आधार तयार गरिरहेको छ। थ्रीडी जैविक मुद्रणले कोष र जैविक पदार्थलाई निश्चित संरचनामा व्यवस्थित गर्ने सम्भावना दिएको छ। यसको प्रयोग अनुसन्धान तथा केही सीमित पुनःनिर्माण प्रक्रियामा भइरहेको भए पनि पूर्ण रूपमा काम गर्ने मानव अङ्ग नियमित रूपमा छापेर प्रत्यारोपण गर्ने अवस्था अझै टाढा छ। स्टेम सेल अनुसन्धानले पनि शरीरको पुनःनिर्माणमा आशा जगाएको छ। केही विशेष कोषले विभिन्न प्रकारका कोषमा रूपान्तरण हुन सक्ने क्षमताका कारण क्षतिग्रस्त तन्तु पुनःनिर्माणमा उपयोगी हुन सक्छन्। स्नायु, मुटु, रगत र अन्य तन्तुसम्बन्धी रोगमा यसको सम्भावना अध्ययन भइरहेको छ। तर अनियन्त्रित कोष वृद्धि, प्रतिरक्षा प्रणालीको प्रतिक्रिया र उपचारको दीर्घकालीन सुरक्षा सुनिश्चित गर्न थप अनुसन्धान आवश्यक छ। वैज्ञानिक उपलब्धिलाई सर्वसाधारणको पहुँचमा पुर्‍याउने स्वास्थ्य नीति उत्तिकै आवश्यक हुनेछ। कृत्रिम अङ्गको विकासले भविष्यमा अङ्गदानको अभाव कम गर्न सक्छ। तर यसले स्वास्थ्य सेवामा नयाँ असमानता पनि सिर्जना गर्न सक्छ। अत्याधुनिक कृत्रिम अङ्ग र पुनःनिर्माण उपचार अत्यधिक महँगो भएमा आर्थिक रूपमा सक्षम व्यक्तिले मात्र लाभ पाउने जोखिम रहन्छ। त्यसैले वैज्ञानिक उपलब्धिलाई सर्वसाधारणको पहुँचमा पुर्‍याउने स्वास्थ्य नीति उत्तिकै आवश्यक हुनेछ। क्वान्टम विज्ञान : गणनाको अर्को सीमा कम्प्युटरको विकासले मानव सभ्यताको गति तीव्र बनाएको छ। तर परम्परागत कम्प्युटरले सूचना प्रशोधन गर्ने आधारभूत तरिका र त्यसको क्षमता निश्चित भौतिक सीमामा निर्भर हुन्छ। क्वान्टम कम्प्युटिङले सूचनाको प्रशोधनमा क्वान्टम भौतिकशास्त्रका सिद्धान्त प्रयोग गर्छ। यसले केही विशेष प्रकारका समस्या समाधान गर्ने क्षमतामा परम्परागत कम्प्युटरभन्दा फरक सम्भावना प्रस्तुत गरेको छ। सामान्य कम्प्युटरले सूचना बिटका रूपमा प्रशोधन गर्छ, जसको मान शून्य वा एक हुन्छ। क्वान्टम कम्प्युटरले क्वान्टम बिट अर्थात् क्युबिट प्रयोग गर्छ। क्युबिटले क्वान्टम अवस्थाका कारण विशेष परिस्थितिमा एकभन्दा बढी सम्भावनाको गणितीय प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ। यसले केही जटिल गणनामा नयाँ बाटो खोल्न सक्छ। तर यसको अर्थ क्वान्टम कम्प्युटर सबै काममा अहिलेका कम्प्युटरभन्दा तीव्र हुन्छ भन्ने होइन। यसको उपयोग निश्चित प्रकृतिका समस्यामा केन्द्रित हुनेछ। विश्व आर्थिक मञ्चले सन् २०२६ को प्रतिवेदनमा औषधि खोजीका लागि क्वान्टम अनुकरणलाई प्रमुख उदीयमान प्रविधिमध्ये एक मानेको छ। औषधि खोजी, नयाँ पदार्थको डिजाइन, रासायनिक प्रतिक्रियाको अनुकरण र जटिल भौतिक प्रणालीको अध्ययनमा क्वान्टम कम्प्युटिङ उपयोगी हुन सक्छ। अणुहरूबीच हुने अन्तरक्रिया परम्परागत कम्प्युटरबाट अत्यन्त जटिल रूपमा गणना गर्नुपर्ने हुन्छ। क्वान्टम प्रणालीले यस्ता प्रक्रियाको अनुकरणलाई बढी प्रभावकारी बनाउने सम्भावना राख्छ। विश्व आर्थिक मञ्चले सन् २०२६ को प्रतिवेदनमा औषधि खोजीका लागि क्वान्टम अनुकरणलाई प्रमुख उदीयमान प्रविधिमध्ये एक मानेको छ। तर क्वान्टम कम्प्युटिङ अझै विकासको चरणमा छ। क्युबिटलाई स्थिर राख्न कठिन हुन्छ, बाह्य वातावरणको सानो प्रभावले पनि गणनामा त्रुटि उत्पन्न गर्न सक्छ र त्रुटि सच्याउने प्रणाली विकास गर्न ठूलो प्राविधिक क्षमता चाहिन्छ। त्यसैले यसको व्यावसायिक उपयोग विस्तार हुन समय लाग्नेछ। भविष्यमा पर्याप्त क्षमताको क्वान्टम कम्प्युटर विकास भएमा अहिले प्रयोग भइरहेका केही सार्वजनिक कुञ्जीमा आधारित गुप्तीकरण प्रणाली जोखिममा पर्न सक्छन्। यस प्रविधिको अर्को प्रभाव साइबर सुरक्षामा पर्न सक्छ। भविष्यमा पर्याप्त क्षमताको क्वान्टम कम्प्युटर विकास भएमा अहिले प्रयोग भइरहेका केही सार्वजनिक कुञ्जीमा आधारित गुप्तीकरण प्रणाली जोखिममा पर्न सक्छन्। यसैले क्वान्टम कम्प्युटरबाट समेत सुरक्षित रहने नयाँ गुप्तीकरण प्रणालीको विकास भइरहेको छ। विश्व आर्थिक मञ्चले सन् २०२६ को प्रतिवेदनमा जालिकामा आधारित गुप्तीकरणलाई क्वान्टम युगका लागि महत्त्वपूर्ण सुरक्षा प्रविधिका रूपमा उल्लेख गरेको छ। क्वान्टम विज्ञानको महत्त्व कम्प्युटरमा मात्र सीमित छैन। क्वान्टम सेन्सरले समय, चुम्बकीय क्षेत्र, गुरुत्वाकर्षण र अन्य भौतिक अवस्थाको अत्यन्त सूक्ष्म मापन गर्न सक्ने सम्भावना राख्छ। यसले चिकित्सा परीक्षण, भूगर्भीय अनुसन्धान, नेभिगेसन र वैज्ञानिक प्रयोगमा नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्छ। पृथ्वीको कक्षमा परिक्रमा गरिरहेका विभिन्न उपग्रहको दृश्यात्मक चित्रण। तस्बिर स्रोत : नासा साइन्टिफिक भिजुअलाइजेसन स्टुडियो रोबोटिक्स : मानिससँगै काम गर्ने यन्त्र औद्योगिक क्षेत्रमा रोबोटको प्रयोग दशकौँदेखि हुँदै आएको छ। कारखानामा एउटै काम दोहोर्‍याउने, भारी वस्तु उठाउने, वेल्डिङ गर्ने र जोखिमपूर्ण वातावरणमा काम गर्ने रोबोटले उत्पादन प्रणालीलाई परिवर्तन गरिसकेका छन्। तर कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सेन्सर र यान्त्रिक इन्जिनियरिङको संयोजनले रोबोटलाई नयाँ क्षमतासहित विकास गरिरहेको छ। अब रोबोट निश्चित निर्देशन पालना गर्ने यन्त्रमा मात्र सीमित छैन। वरपरको वातावरण पहिचान गर्ने, वस्तु छुट्याउने, परिस्थिति बुझ्ने र बदलिँदो अवस्थाअनुसार काम गर्ने रोबोटको विकास भइरहेको छ। यसले कारखाना, गोदाम, अस्पताल, कृषि, निर्माण र घरायसी सेवामा नयाँ सम्भावना ल्याउन सक्छ। सन्तुलन कायम राख्ने, सूक्ष्म वस्तु समात्ने, अप्रत्याशित परिस्थिति बुझ्ने र सुरक्षित रूपमा मानिससँग सहकार्य गर्ने क्षमता विकास गर्नु अझै चुनौतीपूर्ण छ। मानव आकारका रोबोट अर्थात् ह्युमनोइड रोबोटको विकासले विशेष ध्यान आकर्षित गरेको छ। मानिसका लागि बनाइएका उपकरण र संरचनाभित्र काम गर्न सक्ने भएकाले यस्तो रोबोटलाई विद्यमान वातावरणमा प्रयोग गर्न सहज हुन सक्छ। तर मानवजस्तै देखिनु र मानवजस्तै दक्षतासाथ काम गर्न सक्नु फरक कुरा हुन्। सन्तुलन कायम राख्ने, सूक्ष्म वस्तु समात्ने, अप्रत्याशित परिस्थिति बुझ्ने र सुरक्षित रूपमा मानिससँग सहकार्य गर्ने क्षमता विकास गर्नु अझै चुनौतीपूर्ण छ। स्वास्थ्य सेवामा रोबोटले शल्यक्रियामा चिकित्सकलाई सहयोग गर्ने, पुनःस्थापना अभ्यास गराउने र अस्पतालभित्र औषधि तथा सामग्री ओसार्ने काम गर्न सक्छ। वृद्धवृद्धा र शारीरिक कठिनाइ भएका व्यक्तिका लागि सहायक रोबोटले दैनिक जीवन सहज बनाउन सक्छ। कृषि क्षेत्रमा रोबोटले बालीको अवस्था पहिचान, झार नियन्त्रण, फल टिप्ने र उत्पादनको निगरानी गर्न सक्छ। नयाँ सीप सिक्ने अवसर, श्रमिकको पुनःप्रशिक्षण र प्रविधिबाट प्राप्त लाभको न्यायोचित वितरणबिना स्वचालनले सामाजिक असमानता बढाउन सक्छ। रोबोटिक्सको विस्तारसँगै रोजगारीको प्रकृति बदलिनेछ। दोहोरिने र जोखिमपूर्ण काम स्वचालित हुन सक्छन्। त्यसले उत्पादन लागत घटाउन र कामदारको सुरक्षा बढाउन सक्छ। तर सीपविहीन तथा नियमित श्रममा निर्भर कामदारको रोजगारीमा दबाब पर्न सक्छ। नयाँ सीप सिक्ने अवसर, श्रमिकको पुनःप्रशिक्षण र प्रविधिबाट प्राप्त लाभको न्यायोचित वितरणबिना स्वचालनले सामाजिक असमानता बढाउन सक्छ। ऊर्जाको भविष्य : उत्पादन मात्र होइन, व्यवस्थापन पनि प्रविधिको विकास ऊर्जा प्रणालीमा निर्भर हुन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता चलाउने विशाल तथ्याङ्क केन्द्रदेखि विद्युतीय सवारी, स्वचालित कारखाना र अन्तरिक्ष अभियानसम्म सबैलाई ठूलो मात्रामा भरपर्दो ऊर्जा चाहिन्छ। त्यसैले भविष्यको प्रविधि बहस ऊर्जा उत्पादन, भण्डारण र वितरणसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। सौर्य र वायु ऊर्जाको लागत घट्दै जाँदा नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग विस्तार भइरहेको छ। तर यी स्रोत मौसम र समयअनुसार बदलिने भएकाले ऊर्जा भण्डारण महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नयाँ पुस्ताका ब्याट्री, ऊर्जा व्यवस्थापन प्रणाली र विद्युतीय सवारीको ब्याट्रीलाई राष्ट्रिय विद्युत् सञ्जालसँग जोड्ने प्रविधिले ऊर्जा प्रणालीलाई थप लचिलो बनाउन सक्छ। विद्युतीय सवारी र ब्याट्री उत्पादनमा लिथियमको माग बढ्दै जाँदा यसको उत्खनन र प्रशोधन वातावरणीय चुनौतीको विषय बनेको छ। विश्व आर्थिक मञ्चको सन् २०२६ को प्रतिवेदनमा ‘एभ्रिथिङ-टु-ग्रिड’ अवधारणालाई उदीयमान प्रविधिका रूपमा समेटिएको छ। यसले घर, सवारीसाधन, कारखाना र अन्य उपकरणमा भण्डारण भएको विद्युत्लाई आवश्यक परेको समयमा राष्ट्रिय सञ्जालमा फर्काउन सक्ने प्रणालीको परिकल्पना गर्छ। यसबाट उपभोक्ता विद्युत् प्रयोगकर्ता मात्र नभई ऊर्जा प्रणालीका सक्रिय सहभागी बन्न सक्छन्। ऊर्जा भण्डारणको अर्को क्षेत्र प्रत्यक्ष लिथियम निष्कर्षण हो। विद्युतीय सवारी र ब्याट्री उत्पादनमा लिथियमको माग बढ्दै जाँदा यसको उत्खनन र प्रशोधन वातावरणीय चुनौतीको विषय बनेको छ। परम्परागत विधिमा लामो समय लाग्ने प्रक्रिया केही नयाँ प्रविधिले छोट्याउन सक्ने सम्भावना देखाएका छन्। विश्व आर्थिक मञ्चले प्रत्यक्ष लिथियम निष्कर्षणलाई सन् २०२६ का प्रमुख उदीयमान प्रविधिमध्ये राखेको छ। सूर्यमा हुने प्रक्रियासँग मिल्दोजुल्दो फ्युजन प्रतिक्रियाबाट ठूलो मात्रामा ऊर्जा उत्पादन गर्ने सम्भावना वैज्ञानिकहरूले अध्ययन गरिरहेका छन्। ऊर्जा प्रविधिको भविष्यमा आणविक फ्युजनसम्बन्धी अनुसन्धान पनि महत्त्वपूर्ण छ। सूर्यमा हुने प्रक्रियासँग मिल्दोजुल्दो फ्युजन प्रतिक्रियाबाट ठूलो मात्रामा ऊर्जा उत्पादन गर्ने सम्भावना वैज्ञानिकहरूले अध्ययन गरिरहेका छन्। यसले भविष्यमा कम कार्बन उत्सर्जन हुने ऊर्जा स्रोत उपलब्ध गराउन सक्छ। तर प्रयोगशालामा प्राप्त उपलब्धिलाई व्यावसायिक विद्युत् उत्पादनमा रूपान्तरण गर्न प्राविधिक, आर्थिक र सुरक्षा चुनौती समाधान गर्न बाँकी छ। ऊर्जा संक्रमणको अर्को पक्ष वातावरणीय प्रभाव हो। नयाँ प्रविधिका लागि आवश्यक खनिज उत्खनन, ब्याट्री उत्पादन, विद्युतीय फोहोर र विशाल तथ्याङ्क केन्द्रको ऊर्जा खपतले नयाँ समस्या सिर्जना गर्न सक्छ। त्यसैले स्वच्छ ऊर्जा भन्ने नामले मात्र कुनै प्रविधि पूर्ण रूपमा वातावरणमैत्री हुँदैन। उत्पादनदेखि प्रयोग र पुनःप्रयोगसम्मको सम्पूर्ण चक्र मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। अन्तरिक्ष : पृथ्वीपछिको सम्भावना मानव सभ्यताको भविष्य पृथ्वीभित्रको प्रविधिमा मात्र सीमित छैन। अन्तरिक्ष अनुसन्धानले सञ्चार, मौसम पूर्वानुमान, विपद् व्यवस्थापन, पृथ्वीको अवलोकन र वैज्ञानिक खोजमा महत्त्वपूर्ण योगदान गरिरहेको छ। उपग्रह प्रविधि अहिले दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनिसकेको छ। मौसमको जानकारी, स्थान पहिचान, टेलिभिजन प्रसारण, इन्टरनेट सेवा र सीमापार सञ्चारमा यसको प्रयोग व्यापक छ। अन्तरिक्ष प्रविधि अहिले निजी लगानी, पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने रकेट र साना उपग्रहको विकाससँगै विस्तार भइरहेको छ। निजी कम्पनीहरूको प्रवेशसँगै अन्तरिक्ष अभियानको स्वरूप पनि बदलिएको छ। पहिले सरकार र ठूला अनुसन्धान संस्थामा सीमित रहेको अन्तरिक्ष प्रविधि अहिले निजी लगानी, पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने रकेट र साना उपग्रहको विकाससँगै विस्तार भइरहेको छ। यसले अन्तरिक्षमा पहुँचको लागत घटाउने र अनुसन्धानका नयाँ अवसर सिर्जना गर्ने सम्भावना राख्छ। चन्द्रमामा पुनःमानव उपस्थिति, त्यहाँ वैज्ञानिक अनुसन्धान केन्द्र स्थापना र मंगल ग्रहसम्म मानव अभियान सञ्चालन गर्ने योजना अन्तरिक्ष अनुसन्धानका दीर्घकालीन लक्ष्य हुन्। तर यस्ता अभियानका लागि विकिरण, अत्यधिक तापक्रम, गुरुत्वाकर्षणको कमी, पानी र अक्सिजनको उपलब्धता तथा लामो दूरीको सञ्चारजस्ता चुनौती समाधान गर्नुपर्छ। नेपालजस्तो भौगोलिक विविधता भएको मुलुकका लागि हिमताल विस्फोट, बाढी, पहिरो र हिमनदी पग्लिने जोखिमको निगरानीमा अन्तरिक्ष प्रविधि उपयोगी हुन सक्छ। अन्तरिक्ष प्रविधिको व्यावहारिक महत्त्व पृथ्वीमै देखिन्छ। उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिर र तथ्याङ्कले हिमनदीको अवस्था, वन विनाश, समुद्री सतह, मौसम परिवर्तन र प्राकृतिक विपद्को निगरानी गर्न सहयोग गर्छ। नेपालजस्तो भौगोलिक विविधता भएको मुलुकका लागि हिमताल विस्फोट, बाढी, पहिरो र हिमनदी पग्लिने जोखिमको निगरानीमा अन्तरिक्ष प्रविधि उपयोगी हुन सक्छ। तर अन्तरिक्षमा बढ्दो प्रतिस्पर्धाले नयाँ जोखिम पनि ल्याएको छ। अन्तरिक्षमा उपग्रहको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा तिनको ठोक्किने सम्भावना, अन्तरिक्ष फोहोर, सैन्य उपयोग र कक्षीय क्षेत्रमा पहुँचको असमानता चुनौती बन्दैछन्। अन्तरिक्षलाई शान्तिपूर्ण अनुसन्धान र साझा लाभको क्षेत्र बनाउने अन्तर्राष्ट्रिय नियम तथा सहकार्य आवश्यक हुनेछ। नयाँ पदार्थ र विज्ञानको प्रयोगशाला भविष्य बदल्ने प्रविधि केवल सफ्टवेयर, रोबोट वा कम्प्युटरमा सीमित छैन। नयाँ पदार्थको विकासले ऊर्जा, निर्माण, यातायात, औषधि र इलेक्ट्रोनिक्समा परिवर्तन ल्याउन सक्छ। हलुका तर बलिया पदार्थ, ताप नियन्त्रण गर्ने सतह, उच्च क्षमताका अर्धचालक र वातावरणीय प्रदूषण घटाउने सामग्रीको अनुसन्धान तीव्र हुँदैछ। दीर्घकालीन रूपमा वातावरणमा रहने केही रासायनिक पदार्थ नष्ट गर्ने नयाँ प्रविधि पनि अनुसन्धानको विषय बनेको छ। विश्व आर्थिक मञ्चको सन् २०२६ को प्रतिवेदनले निष्क्रिय विकिरणीय शीतलन सामग्रीलाई उदीयमान प्रविधिका रूपमा समेटेको छ। यस्ता सामग्रीले सूर्यको ताप परावर्तन गर्ने र तापलाई अन्तरिक्षतर्फ विकिरणमार्फत पठाउने प्रक्रियाबाट भवन तथा सतह चिसो राख्न सहयोग गर्न सक्छन्। यसले वातानुकूलनमा निर्भरता घटाउने सम्भावना राख्छ, विशेषगरी तापक्रम बढ्दै गएको विश्वमा। त्यस्तै, दीर्घकालीन रूपमा वातावरणमा रहने केही रासायनिक पदार्थ नष्ट गर्ने नयाँ प्रविधि पनि अनुसन्धानको विषय बनेको छ। औद्योगिक उत्पादन र उपभोगबाट वातावरणमा पुगेका केही रसायन विघटन हुन कठिन हुन्छन्। तिनलाई सुरक्षित रूपमा नष्ट गर्ने विधि विकास भएमा जलस्रोत र वातावरण संरक्षणमा योगदान पुग्न सक्छ। चिप उत्पादनमा प्रयोग हुने प्रविधि जति उन्नत हुन्छ, त्यति नै जटिल गणना र उपकरण निर्माण सम्भव हुन्छ। अर्धचालक प्रविधि पनि आधुनिक अर्थतन्त्रको आधार हो। मोबाइल फोन, कम्प्युटर, विद्युतीय सवारी, सञ्चार सञ्जाल, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र रक्षा प्रणाली सबैमा अर्धचालकको भूमिका छ। चिप उत्पादनमा प्रयोग हुने प्रविधि जति उन्नत हुन्छ, त्यति नै जटिल गणना र उपकरण निर्माण सम्भव हुन्छ। यसैले अर्धचालक उद्योग विश्वव्यापी आर्थिक तथा रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा पुगेको छ। विज्ञान र प्रविधिको संगम भोलिको संसार बुझ्न एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ- नयाँ प्रविधिहरू छुट्टाछुट्टै विकास भइरहेका छैनन्। तिनको संयोजनले वास्तविक परिवर्तन ल्याइरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले जैविक तथ्याङ्क विश्लेषण गर्छ, क्वान्टम अनुकरणले अणुको व्यवहार बुझ्न सहयोग गर्छ, रोबोटले प्रयोगशालामा परीक्षणको प्रक्रिया स्वचालित बनाउँछ र नयाँ सेन्सरले शरीरभित्रका सूक्ष्म परिवर्तन पहिचान गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि औषधि विकासको परम्परागत प्रक्रियामा लामो समय, ठूलो लगानी र धेरै चरणका परीक्षण आवश्यक पर्छन्। एआईले सम्भावित औषधीय अणु पहिचान गर्न, जैविक तथ्याङ्क विश्लेषण गर्न र अनुसन्धानको प्राथमिकता निर्धारण गर्न सहयोग गर्न सक्छ। क्वान्टम प्रविधिले केही जटिल आणविक प्रक्रियाको अनुकरण गर्न सक्छ। स्वचालित रोबोटिक प्रयोगशालाले परीक्षणको गति बढाउन सक्छ। यी प्रविधिको संयोजनले औषधि अनुसन्धानको समय र लागत घटाउने सम्भावना राख्छ। रोबोट र स्वचालित उपकरणले श्रमको अभाव भएका क्षेत्रमा उत्पादन व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्। कृषिमा पनि यस्तै संयोजन देखिन सक्छ। उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिर, मौसमसम्बन्धी तथ्याङ्क, माटोका सेन्सर र एआई विश्लेषणको सहायताले किसानले बालीको अवस्था, सिँचाइको आवश्यकता र रोगको जोखिम समयमै पहिचान गर्न सक्छन्। रोबोट र स्वचालित उपकरणले श्रमको अभाव भएका क्षेत्रमा उत्पादन व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्। सहर व्यवस्थापनमा पनि प्रविधिको संयोजन उपयोगी हुन सक्छ। यातायात, ऊर्जा, खानेपानी, फोहोर व्यवस्थापन र सार्वजनिक सुरक्षासम्बन्धी तथ्याङ्कलाई एकीकृत गरी सहरको सेवा प्रणाली प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ। तर यस्तो प्रणालीमा नागरिकको व्यक्तिगत विवरण र गोपनीयताको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्छ। रोजगारी र अर्थतन्त्रको बदलिँदो स्वरूप प्रविधिको विकासले अर्थतन्त्रमा नयाँ अवसर सिर्जना गर्छ, तर पुराना कामको स्वरूप पनि बदल्छ। औद्योगिक क्रान्तिका क्रममा मेसिनले धेरै शारीरिक श्रम विस्थापित गरे पनि नयाँ उद्योग र रोजगारीका क्षेत्र सिर्जना भए। अहिलेको प्रविधि परिवर्तनले शारीरिक श्रम मात्र होइन, कार्यालयमा हुने बौद्धिक तथा प्रशासनिक कामसमेत प्रभावित गर्न सक्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता र स्वचालनले लेखा, अनुवाद, ग्राहक सेवा, तथ्याङ्क प्रशोधन, सामान्य डिजाइन, सामग्री उत्पादन र कार्यालय व्यवस्थापनका केही काम छिटो गर्न सक्छन्। यसले उत्पादकत्व बढाउन सक्छ, तर नियमित काममा निर्भर श्रमिकलाई नयाँ सीप आवश्यक पर्न सक्छ। भविष्यको रोजगारीमा प्रविधि प्रयोग गर्ने क्षमता, समस्या समाधान, सिर्जनशीलता, आलोचनात्मक सोच र मानवीय अन्तरक्रियाको महत्त्व बढ्न सक्छ। जैविक औषधि उत्पादन, रोबोट मर्मत, साइबर सुरक्षा, तथ्याङ्क विश्लेषण, नवीकरणीय ऊर्जा व्यवस्थापन, उपग्रह तथ्याङ्क सेवा र डिजिटल स्वास्थ्यजस्ता क्षेत्रमा रोजगारीका अवसर विस्तार हुन सक्छन्। नयाँ प्रविधिले नयाँ व्यवसाय पनि जन्माउँछ। जैविक औषधि उत्पादन, रोबोट मर्मत, साइबर सुरक्षा, तथ्याङ्क विश्लेषण, नवीकरणीय ऊर्जा व्यवस्थापन, उपग्रह तथ्याङ्क सेवा र डिजिटल स्वास्थ्यजस्ता क्षेत्रमा रोजगारीका अवसर विस्तार हुन सक्छन्। तर ती अवसरमा सहभागी हुन शिक्षा र सीप विकास प्रणालीलाई समयअनुकूल बनाउनुपर्छ। अर्थतन्त्रमा प्रविधिको लाभ समान रूपमा वितरण नहुने जोखिम पनि छ। अनुसन्धान, पुँजी, दक्ष जनशक्ति र पूर्वाधारमा पहुँच भएका देश तथा कम्पनीले बढी लाभ लिन सक्छन्। विकासशील मुलुकले प्रविधि उपभोग गर्ने बजारमा सीमित रहनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले प्रविधि आयात गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; स्थानीय अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र उत्पादन क्षमता विकास गर्नुपर्छ। जोखिम, नैतिकता र नियन्त्रणको प्रश्न प्रविधिको विकासले सम्भावनासँगै नयाँ जोखिम पनि ल्याउँछ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले गलत सूचना फैलाउन सक्छ, जैविक प्रविधिको दुरुपयोग हुन सक्छ, रोबोट र स्वचालित प्रणालीमा त्रुटि आउन सक्छ र डिजिटल पूर्वाधारमा साइबर आक्रमण हुन सक्छ। प्रविधि जति शक्तिशाली हुन्छ, त्यसको दुरुपयोगबाट हुने क्षति पनि त्यति नै ठूलो हुन सक्छ। जैविक प्रविधिमा प्रयोगशालाको सुरक्षा, आनुवंशिक विवरणको गोपनीयता र मानव शरीरमा गरिने हस्तक्षेपको सीमा महत्त्वपूर्ण छन्। जैविक प्रविधिमा प्रयोगशालाको सुरक्षा, आनुवंशिक विवरणको गोपनीयता र मानव शरीरमा गरिने हस्तक्षेपको सीमा महत्त्वपूर्ण छन्। कुनै व्यक्तिको आनुवंशिक विवरण सार्वजनिक वा व्यावसायिक प्रयोजनमा दुरुपयोग भएमा त्यसले स्वास्थ्य बीमा, रोजगारी र सामाजिक व्यवहारमा भेदभाव निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले जैविक तथ्याङ्कको सङ्कलन, भण्डारण र प्रयोगमा स्पष्ट कानुनी व्यवस्था आवश्यक छ। एआईमा पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको प्रश्न झन् जटिल छ। कुनै स्वचालित प्रणालीले ऋण अस्वीकार गर्‍यो, उपचारको प्राथमिकता निर्धारण गर्‍यो वा सरकारी सेवा उपलब्ध गराउन मानेन भने त्यसको निर्णय कसले परीक्षण गर्ने? त्रुटि भएमा जिम्मेवारी कसले लिने? यस्ता प्रश्नको उत्तरविना प्रविधिलाई सार्वजनिक निर्णय प्रक्रियामा व्यापक रूपमा प्रयोग गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। विश्व प्रविधिको केन्द्रमा ठूला अर्थतन्त्र र अनुसन्धान संस्थाहरू भए पनि यसको प्रभाव नेपालजस्ता विकासशील मुलुकमा पनि प्रत्यक्ष पर्नेछ। प्रविधि नियमनको अर्थ अनुसन्धान रोक्नु होइन। सुरक्षित अनुसन्धान, निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा, नागरिक अधिकारको संरक्षण र जोखिमअनुसारको उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्नु हो। सरकार, विश्वविद्यालय, निजी क्षेत्र र नागरिक समाजबीच सहकार्य आवश्यक छ। प्रविधिको विकास गर्ने संस्थाले आफ्ना उत्पादनको सामाजिक प्रभावबारे पनि जिम्मेवारी लिनुपर्छ। नेपालको सम्भावना र तयारी विश्व प्रविधिको केन्द्रमा ठूला अर्थतन्त्र र अनुसन्धान संस्थाहरू भए पनि यसको प्रभाव नेपालजस्ता विकासशील मुलुकमा पनि प्रत्यक्ष पर्नेछ। प्रश्न नेपालले सबै अत्याधुनिक प्रविधि आफैँ विकास गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने मात्र होइन; उपलब्ध प्रविधिलाई आफ्नो आवश्यकता र सम्भावनाअनुसार कसरी उपयोग गर्न सक्छ भन्ने हो। नेपालमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच अझै असमान छ। दुर्गम क्षेत्रमा विशेषज्ञ चिकित्सक, परीक्षण सुविधा र उपचार पूर्वाधारको अभाव छ। टेलिमेडिसिन, एआईमा आधारित प्रारम्भिक परीक्षण सहयोग, डिजिटल स्वास्थ्य अभिलेख र मोबाइल स्वास्थ्य सेवाले यस्तो दूरी कम गर्न सक्छन्। तर यस्ता प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन भरपर्दो इन्टरनेट, स्वास्थ्यकर्मीको तालिम, तथ्याङ्क सुरक्षा र गुणस्तरीय उपकरण आवश्यक पर्छ। मौसम पूर्वानुमान, माटो परीक्षण, उपग्रह तथ्याङ्क र डिजिटल बजार प्रणालीले कृषि व्यवस्थापन सुधार गर्न सक्छन्। कृषि नेपालको अर्थतन्त्र र रोजगारीसँग जोडिएको क्षेत्र हो। मौसम परिवर्तन, सिँचाइको अभाव, रोग तथा कीरा, बजार सूचना र उत्पादन लागत किसानका प्रमुख चुनौती हुन्। मौसम पूर्वानुमान, माटो परीक्षण, उपग्रह तथ्याङ्क र डिजिटल बजार प्रणालीले कृषि व्यवस्थापन सुधार गर्न सक्छन्। तर प्रविधि किसानको वास्तविक आवश्यकता, भाषा र आर्थिक क्षमताअनुसार उपलब्ध हुनुपर्छ। ऊर्जामा नेपालको ठूलो सम्भावना जलविद्युत् र नवीकरणीय स्रोतमा छ। ऊर्जा उत्पादनसँगै भण्डारण, प्रसारण, वितरण र खपत व्यवस्थापनमा नयाँ प्रविधि उपयोग गर्न सकिन्छ। विद्युतीय सवारीको विस्तार, घरायसी ऊर्जा भण्डारण र उद्योगमा विद्युत् प्रयोग बढाउन सके ऊर्जा अर्थतन्त्रलाई नयाँ आधार दिन सकिन्छ। तर यसका लागि प्रसारण पूर्वाधार, स्थिर नीति र दीर्घकालीन लगानी आवश्यक छ। नेपालले अन्तरिक्ष प्रविधिको लाभ लिन पनि सक्छ। आफ्नै विशाल अन्तरिक्ष कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु तत्कालको आवश्यकता नहुन सक्छ, तर उपग्रहबाट प्राप्त तथ्याङ्कको उपयोगमा क्षमता विकास गर्न सकिन्छ। हिमनदी, वन, नदी प्रणाली, भूक्षय र विपद् जोखिमको निगरानीमा अन्तरिक्ष तथ्याङ्क उपयोगी हुन्छ। विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र सरकारी निकायबीच सहकार्य गरेर भू–सूचना प्रणाली तथा उपग्रह तथ्याङ्क विश्लेषणको क्षमता विस्तार गर्न सकिन्छ। विद्यालय तहदेखि वैज्ञानिक सोच, गणित, कम्प्युटर विज्ञान, अनुसन्धान पद्धति र सिर्जनशील समस्या समाधानलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा शिक्षा र अनुसन्धानमा लगानी हो। प्रविधि किन्ने देश मात्र बनेर दीर्घकालीन लाभ लिन सकिँदैन। स्थानीय समस्या पहिचान गर्ने, समाधान विकास गर्ने र प्रविधि अनुकूलन गर्ने वैज्ञानिक तथा प्राविधिक जनशक्ति तयार गर्नुपर्छ। विद्यालय तहदेखि वैज्ञानिक सोच, गणित, कम्प्युटर विज्ञान, अनुसन्धान पद्धति र सिर्जनशील समस्या समाधानलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। नेपालको डिजिटल भविष्यमा भाषाको प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण छ। नेपाली तथा मातृभाषामा गुणस्तरीय डिजिटल सामग्री, भाषिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता र स्थानीय ज्ञानमा आधारित तथ्याङ्क विकास नगरे प्रविधिको लाभ सीमित समूहमा केन्द्रित हुन सक्छ। नेपाली भाषामा सूचना खोज्ने, सरकारी सेवा बुझ्ने, स्वास्थ्य परामर्श प्राप्त गर्ने र शिक्षा सामग्री उपयोग गर्ने प्रणाली विकास गर्न सके डिजिटल पहुँच विस्तार हुनेछ। भविष्य कसको नियन्त्रणमा? प्रविधिको विकाससँगै एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ- भविष्यको संसार मानिसले नियन्त्रण गर्ने हो कि मानिस आफैँ प्रविधिको नियन्त्रणमा पुग्ने हो? यो प्रश्न केवल विज्ञानकथाको विषय होइन। दैनिक जीवनमा प्रयोग भइरहेका डिजिटल प्रणालीले मानिसको सूचना, रुचि, व्यवहार र निर्णयलाई प्रभावित गर्न थालेका छन्। सामाजिक सञ्जालका सिफारिस प्रणालीदेखि वित्तीय मूल्याङ्कन र स्वचालित निर्णयसम्म प्रविधिको प्रभाव विस्तार भइरहेको छ। शिक्षामा एआईले सिकाइलाई सहज बनाउनुपर्छ, तर शिक्षक र विद्यार्थीबीचको मानवीय सम्बन्ध विस्थापित गर्नु हुँदैन। मानिसले बनाएको प्रविधिले मानिसको स्वतन्त्रता र गरिमा कमजोर बनाउनु हुँदैन। स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रविधिले उपचारलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ, तर बिरामीको निर्णय गर्ने अधिकार खोस्नु हुँदैन। शिक्षामा एआईले सिकाइलाई सहज बनाउनुपर्छ, तर शिक्षक र विद्यार्थीबीचको मानवीय सम्बन्ध विस्थापित गर्नु हुँदैन। रोबोटले जोखिमपूर्ण काम घटाउनुपर्छ, तर श्रमिकलाई असुरक्षित र असहाय बनाउनु हुँदैन। भविष्यको प्रविधि नीति मानव केन्द्रित हुनुपर्छ। नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने, अनुसन्धानलाई स्वतन्त्रता दिने र जोखिमलाई जिम्मेवारीपूर्वक व्यवस्थापन गर्ने सन्तुलन आवश्यक छ। प्रविधिको विकासमा सार्वजनिक हित, पारदर्शिता, समान पहुँच र मानव अधिकारलाई आधार बनाउनुपर्छ। विश्व आर्थिक मञ्च र स्ट्यानफोर्डका सन् २०२६ का प्रतिवेदनले देखाएको साझा प्रवृत्ति प्रविधिको तीव्र विकास मात्र होइन, विभिन्न क्षेत्रबीच बढ्दो अन्तरसम्बन्ध पनि हो। ऊर्जा, स्वास्थ्य, गणना, जैविक विज्ञान, रोबोटिक्स र अन्तरिक्ष अनुसन्धान अब अलग–अलग सीमामा बन्द छैनन्। एउटाको प्रगतिले अर्को क्षेत्रलाई गति दिइरहेको छ। यही अन्तरसम्बन्धले आगामी दशकलाई प्रविधिगत परिवर्तनको निर्णायक समय बनाउन सक्छ। मानव सभ्यताको नयाँ क्षितिजमा पुग्ने वास्तविक सफलता प्रविधि कति शक्तिशाली बन्यो भन्नेमा होइन, त्यो शक्तिले मानव जीवनलाई कति सुरक्षित, स्वस्थ, स्वतन्त्र र न्यायपूर्ण बनाउन सक्यो भन्नेमा मापन हुनेछ। मानव सभ्यताको आगामी यात्रा कस्तो हुनेछ भन्ने कुरा आज गरिने अनुसन्धान, लगानी, नीति र सामाजिक निर्णयमा निर्भर रहनेछ। प्रविधिले रोग निको पार्न, उत्पादन बढाउन, ऊर्जा स्वच्छ बनाउन र ज्ञानको सीमा विस्तार गर्न सक्छ। तर त्यसले असमानता, निगरानी, बेरोजगारी र विनाशकारी दुरुपयोगको जोखिम पनि बढाउन सक्छ। भोलिको संसार कस्तो हुन्छ भन्ने उत्तर प्रयोगशालामा मात्र तयार हुँदैन। त्यो संसद्का नीति, विश्वविद्यालयका अनुसन्धान, उद्योगका लगानी, विद्यालयका पाठ्यक्रम र नागरिकका निर्णयबाट पनि निर्माण हुन्छ। विज्ञानले सम्भावनाको ढोका खोल्छ; त्यसको दिशा समाजले तय गर्छ। मानव सभ्यताको नयाँ क्षितिजमा पुग्ने वास्तविक सफलता प्रविधि कति शक्तिशाली बन्यो भन्नेमा होइन, त्यो शक्तिले मानव जीवनलाई कति सुरक्षित, स्वस्थ, स्वतन्त्र र न्यायपूर्ण बनाउन सक्यो भन्नेमा मापन हुनेछ। अनुसन्धान र नवप्रवर्तनको नयाँ प्रतिस्पर्धा भविष्यको प्रविधि विकासमा अनुसन्धान संस्थाको भूमिका निर्णायक हुनेछ। कुनै पनि नयाँ प्रविधि बजारमा पुग्नुअघि लामो वैज्ञानिक अध्ययन, प्रयोग, परीक्षण र सुधारको प्रक्रियाबाट गुज्रनुपर्छ। प्रयोगशालामा सम्भावना देखिनु र वास्तविक जीवनमा सुरक्षित तथा प्रभावकारी रूपमा प्रयोग हुन सक्नुबीच ठूलो दूरी हुन्छ। यही दूरी पार गर्न विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र, निजी क्षेत्र र राज्यबीच बलियो सहकार्य आवश्यक हुन्छ। वैज्ञानिकले प्राप्त परिणामको परीक्षण, व्याख्या र विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी भने कायम रहन्छ। विगतमा वैज्ञानिक अनुसन्धानको गति मुख्यतः उपलब्ध उपकरण, जनशक्ति र प्रयोगको समयले निर्धारण गर्थ्यो। अहिले कृत्रिम बुद्धिमत्ताले अनुसन्धानका लागि आवश्यक तथ्याङ्क विश्लेषण, सम्भावित परिकल्पना निर्माण र प्रयोगको प्राथमिकता निर्धारणमा सहयोग गर्न थालेको छ। यसले वैज्ञानिकको काम समाप्त गर्ने होइन, अनुसन्धानका केही चरणलाई छिटो र व्यवस्थित बनाउने हो। वैज्ञानिकले प्राप्त परिणामको परीक्षण, व्याख्या र विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी भने कायम रहन्छ। यसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष खुला वैज्ञानिक ज्ञान हो। अनुसन्धानका निष्कर्ष, तथ्याङ्क र विधि साझा गर्न सकिएमा विभिन्न देशका वैज्ञानिकले एउटै समस्यामा सहकार्य गर्न सक्छन्। महामारी, जलवायु परिवर्तन, खाद्य सुरक्षा र ऊर्जा सङ्कटजस्ता सीमापार समस्याको समाधानका लागि यस्तो सहकार्य आवश्यक छ। तर वैज्ञानिक तथ्याङ्कको सुरक्षा, बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार र अनुसन्धानको निष्पक्षता पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ। प्रविधि अहिले केवल आर्थिक विकासको साधन होइन, राष्ट्रिय शक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावको आधारसमेत बन्दै गएको छ। विश्वका ठूला अर्थतन्त्रहरू अनुसन्धान र प्रविधिमा लगानी बढाउँदै छन्। यसले नयाँ प्रविधिको विकासलाई तीव्र बनाउनुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा पनि बढाएको छ। अर्धचालक, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्वान्टम विज्ञान, जैविक प्रविधि र अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा अग्रता हासिल गर्ने देशले भविष्यको अर्थतन्त्र तथा रणनीतिक क्षेत्रमा प्रभाव विस्तार गर्न सक्छन्। त्यसैले प्रविधि अहिले केवल आर्थिक विकासको साधन होइन, राष्ट्रिय शक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावको आधारसमेत बन्दै गएको छ। नेपालका लागि यस प्रतिस्पर्धामा सबै क्षेत्रमा अग्रणी बन्नेभन्दा आफ्नो आवश्यकता र क्षमता पहिचान गरेर प्राथमिकता निर्धारण गर्नु व्यावहारिक हुनेछ। स्वास्थ्य, कृषि, जलविद्युत्, विपद् व्यवस्थापन, पर्यटन र शिक्षा नेपालले प्रविधिको उपयोगबाट प्रत्यक्ष लाभ लिन सक्ने क्षेत्र हुन्। यी क्षेत्रमा साना तर प्रभावकारी अनुसन्धान परियोजना, विश्वविद्यालय–उद्योग सहकार्य र स्थानीय समस्या समाधान गर्ने नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ। प्रविधि पहुँचको असमानता नयाँ प्रविधिले मानव जीवनमा सुधार ल्याउने सम्भावना राखे पनि त्यसको लाभ स्वतः सबैमा पुग्दैन। अत्याधुनिक उपचार, महँगा उपकरण, उच्च गतिको इन्टरनेट र डिजिटल सेवा उपयोग गर्न आर्थिक तथा भौगोलिक क्षमता आवश्यक पर्छ। धनी देशका नागरिकले उपलब्ध गराउने सेवा र गरिब देशका नागरिकले प्राप्त गर्ने सेवाबीचको दूरी बढ्दै गएमा प्रविधिले विद्यमान असमानता घटाउनुको सट्टा अझ गहिरो बनाउन सक्छ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा यो जोखिम विशेष रूपमा देखिन्छ। व्यक्तिगत उपचार र जीनमा आधारित चिकित्सा प्रभावकारी भए पनि त्यसका लागि आनुवंशिक परीक्षण, विशेषज्ञ जनशक्ति, प्रयोगशाला र महँगा औषधि आवश्यक पर्न सक्छन्। यी सेवा सीमित अस्पताल र सहरमा केन्द्रित भएमा दुर्गम तथा न्यून आय भएका समुदाय लाभबाट बाहिर रहनेछन्। नयाँ उपचार उपलब्ध हुनु र त्यसमा सबैको पहुँच हुनु फरक विषय हुन्। गुणस्तरीय इन्टरनेट, डिजिटल शिक्षा, स्थानीय भाषामा सेवा, सस्तो उपकरण र आधारभूत प्राविधिक सीपलाई नागरिकको पहुँचमा पुर्‍याउनुपर्छ। डिजिटल विभाजन पनि भविष्यको ठूलो चुनौती हो। इन्टरनेट र डिजिटल उपकरणमा पहुँच नहुने व्यक्ति शिक्षा, रोजगारी, वित्तीय सेवा र सार्वजनिक सूचनाबाट वञ्चित हुन सक्छन्। एआईमा आधारित सेवा विस्तार हुँदा डिजिटल साक्षरता कम भएका नागरिकले थप कठिनाइ भोग्न सक्छन्। प्रविधि प्रयोग गर्न नसक्ने मानिसलाई सेवाबाट बाहिर राख्ने प्रणाली विकसित हुनु हुँदैन। त्यसैले भविष्यको प्रविधि विकाससँगै सार्वजनिक पूर्वाधारमा लगानी आवश्यक छ। गुणस्तरीय इन्टरनेट, डिजिटल शिक्षा, स्थानीय भाषामा सेवा, सस्तो उपकरण र आधारभूत प्राविधिक सीपलाई नागरिकको पहुँचमा पुर्‍याउनुपर्छ। प्रविधिको लाभ केही कम्पनी वा सम्पन्न वर्गमा मात्र सीमित नभई समाजका विभिन्न तहसम्म पुग्ने वातावरण बनाउनु राज्यको जिम्मेवारी हो। बदलिँदो शिक्षाको परिभाषा प्रविधिले शिक्षा प्रणालीलाई पनि आधारभूत रूपमा बदल्नेछ। परम्परागत शिक्षामा ज्ञान प्राप्त गर्ने मुख्य माध्यम शिक्षक, पुस्तक र कक्षाकोठा थिए। डिजिटल प्रविधिले ज्ञानको स्रोत विस्तार गरेको छ। अनलाइन पाठ्यक्रम, भर्चुअल प्रयोगशाला, कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित सिकाइ सहयोगी र अन्तरक्रियात्मक सामग्रीले विद्यार्थीलाई आफ्नो गति र आवश्यकताअनुसार सिक्ने अवसर दिन सक्छन्। तर भविष्यको शिक्षाको अर्थ सबै विद्यार्थीलाई कम्प्युटर वा एआईको प्रयोग सिकाउनु मात्र होइन। प्रविधिले सहजै उपलब्ध गराउन सक्ने जानकारीभन्दा पनि त्यसको मूल्याङ्कन, सत्यापन र प्रयोग गर्ने क्षमता महत्त्वपूर्ण हुनेछ। विद्यार्थीले प्राप्त सूचनाको स्रोत जाँच्न, तथ्य र भ्रम छुट्याउन, तर्क गर्न र नयाँ समस्या समाधान गर्न सिक्नुपर्छ। नेपालमा शिक्षाको गुणस्तर र पहुँचबीचको दूरी अझै ठूलो छ। प्रविधिको प्रयोगले यो दूरी घटाउन सक्ने सम्भावना छ, तर त्यसका लागि विद्यालयमा उपकरण पुर्‍याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। शिक्षकको भूमिका पनि बदलिनेछ। सूचना सुनाउने वा पाठ्यपुस्तकको विषय व्याख्या गर्ने कामसँगै शिक्षकले विद्यार्थीलाई जिज्ञासु बनाउने, आलोचनात्मक सोच विकास गराउने र सिकाइको सही दिशा देखाउने जिम्मेवारी पाउनेछन्। एआईले अभ्यास सामग्री तयार गर्न र विद्यार्थीको कमजोरी पहिचान गर्न सहयोग गर्न सक्छ, तर मानवीय संवेदना, प्रेरणा र सामाजिक व्यवहार सिकाउने शिक्षकको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहनेछ। नेपालमा शिक्षाको गुणस्तर र पहुँचबीचको दूरी अझै ठूलो छ। प्रविधिको प्रयोगले यो दूरी घटाउन सक्ने सम्भावना छ, तर त्यसका लागि विद्यालयमा उपकरण पुर्‍याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। शिक्षकको तालिम, पाठ्यक्रमको सुधार, स्थानीय भाषामा सामग्री र भरपर्दो विद्युत् तथा इन्टरनेट आवश्यक हुन्छ। प्रविधिलाई शिक्षाको विकल्प होइन, शिक्षाको गुणस्तर सुधार्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ। भोलिको संसारको निर्णायक प्रश्न आगामी दशकमा मानव जीवनमा देखिने परिवर्तनको गति विगतका धेरै पुस्ताले अनुभव गरेको परिवर्तनभन्दा तीव्र हुन सक्छ। आज प्रयोगशालामा परीक्षण भइरहेको प्रविधि केही वर्षपछि उद्योग, अस्पताल र घरपरिवारमा प्रवेश गर्न सक्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले काम गर्ने तरिका बदल्न सक्छ, जैविक प्रविधिले उपचारको सम्भावना विस्तार गर्न सक्छ, रोबोटले शारीरिक श्रमको स्वरूप परिवर्तन गर्न सक्छ र नयाँ ऊर्जा प्रणालीले उत्पादन तथा उपभोगको ढाँचा बदल्न सक्छ। नवप्रवर्तनको मूल्याङ्कन केवल त्यसले के गर्न सक्छ भन्ने आधारमा होइन, त्यसले समाजमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने आधारमा पनि गर्नुपर्छ। तर प्रविधिको गति र सामाजिक तयारी सधैँ समान हुँदैन। नयाँ उपकरण उपलब्ध भए पनि त्यसलाई प्रयोग गर्ने सीप, आवश्यक कानुन, सार्वजनिक विश्वास र आर्थिक क्षमता विकास हुन समय लाग्छ। यही अन्तरलाई व्यवस्थापन गर्न नसक्दा प्रविधि समाधानभन्दा समस्या बन्न सक्छ। त्यसैले नवप्रवर्तनको मूल्याङ्कन केवल त्यसले के गर्न सक्छ भन्ने आधारमा होइन, त्यसले समाजमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने आधारमा पनि गर्नुपर्छ। भविष्यको संसारमा मानिसको स्थान के हुनेछ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। मेसिनले धेरै काम गर्न सक्ने भए पनि मानवीय विवेक, संवेदना, नैतिक निर्णय र सामाजिक उत्तरदायित्वको आवश्यकता समाप्त हुँदैन। प्रविधिले मानिसको क्षमता विस्तार गर्नुपर्छ, मानिसलाई केवल तथ्याङ्क वा बजारको उपभोक्तामा सीमित गर्नु हुँदैन। विश्व आर्थिक मञ्च र स्ट्यानफोर्डका प्रतिवेदनले देखाएको प्रविधिगत परिवर्तनको साझा निष्कर्ष यही हो- भविष्य कुनै एउटै आविष्कारले निर्माण गर्ने छैन। विभिन्न वैज्ञानिक क्षेत्रको संयोजन, लगानी, अनुसन्धान र नीतिगत निर्णयले त्यसको स्वरूप निर्धारण गर्नेछ। भोलिको संसार प्रविधिले भरिएको संसार मात्र हुनु पर्याप्त छैन। त्यो संसार स्वस्थ, सुरक्षित, समावेशी र मानवीय पनि हुनुपर्छ। मानव सभ्यताले आगो, चक्का, छापाखाना, विद्युत् र इन्टरनेट हुँदै नयाँ क्षितिजसम्मको यात्रा तय गरेको छ। अहिलेको वैज्ञानिक परिवर्तनले मानिसलाई आफ्नै शरीर, बुद्धि, ऊर्जा र पृथ्वीबाहिरको संसारबारे नयाँ सम्भावना खोज्ने अवस्थामा पुर्‍याएको छ। तर यो यात्रा सफल हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा प्रविधिको शक्तिमा मात्र निर्भर रहने छैन। त्यसलाई कसरी विकास गरिन्छ, कसका लागि उपयोग गरिन्छ र त्यसबाट उत्पन्न जोखिमको जिम्मेवारी कसले लिन्छ भन्ने निर्णयले भविष्यको दिशा तय गर्नेछ। भोलिको संसार प्रविधिले भरिएको संसार मात्र हुनु पर्याप्त छैन। त्यो संसार स्वस्थ, सुरक्षित, समावेशी र मानवीय पनि हुनुपर्छ। विज्ञानले सम्भावनाको सीमा विस्तार गरिरहेको छ; अब मानव समाजले ती सम्भावनालाई न्यायपूर्ण भविष्यमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता देखाउनुपर्नेछ।