बालेन, रवि र गगनलाई भेटेर फर्किए भारतीय विदेश सचिव मिश्री, ओली–प्रचण्ड र मधेशवादी दल किन छुटे ?

काठमाडौं-भारतीय विदेश सचिव विक्रम मिश्री नेपालको दुईदिने भ्रमण सकेर फर्किएका छन् । भ्रमणका क्रममा उनले प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन), राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछाने र नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापासँग भेटवार्ता गरे । तर, प्रमुख राजनीतिक दलका नेताहरूसँग भेटघाट गर्ने विगतको अभ्यासभन्दा फरक यसपटक नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओली, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ तथा मधेशकेन्द्रित दलका शीर्ष नेताहरू उनको भेटघाट सूचीमा परेनन् । यसले भारतीय कूटनीतिक प्राथमिकता र नेपालको बदलिँदो राजनीतिक समीकरणबारे राजनीतिक वृत्तमा चासो बढाएको छ । परराष्ट्र सचिव अमृतबहादुर राईको निमन्त्रणामा बुधबार काठमाडौं आएका मिश्रीले सुरुमा सरकारी तहमा भेटघाट तथा द्विपक्षीय छलफल गरेका थिए । त्यसपछि राजनीतिक तहमा प्रधानमन्त्री बालेन, रास्वपा सभापति रवि र कांग्रेस सभापति गगनसँग संवाद गरेका थिए । सरकार र प्रमुख प्रतिपक्षसँग संवादमा सीमित भारत यसपटकको भ्रमणमा मिश्रीले राजनीतिक भेटघाटलाई तीन तहमा केन्द्रित गरेको देखिन्छ । पहिलो, सरकारको नेतृत्व गरिरहेका प्रधानमन्त्री बालेन शाह; दोस्रो, सत्तारुढ दलका सभापति रवि लामिछाने; र तेस्रो, प्रमुख प्रतिपक्षी दलका सभापति गगन थापा । यसअघि नेपालमा सरकार परिवर्तन भइरहने अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै भारतीय विदेश सचिवहरूले सत्ता र प्रतिपक्ष दुवै पक्षका प्रमुख नेताहरूसँग भेटघाट गर्ने गरेका थिए । सरकारमा नरहेका दल तथा मधेशकेन्द्रित राजनीतिक शक्तिसँग पनि सम्पर्क कायम राख्ने अभ्यास थियो। तर यसपटक त्यो परम्परा देखिएन । प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमण मुख्य एजेन्डा मिश्रीको नेपाल भ्रमणको प्रमुख उद्देश्य प्रधानमन्त्री बालेन शाहको सम्भावित भारत भ्रमणको तयारी गर्नु रहेको बताइएको छ । प्रधानमन्त्री शाह मंसिर पहिलो साता भारत भ्रमणमा जान सक्ने सम्भावनाका बीच त्यसको तयारी र भ्रमणका एजेन्डाबारे छलफल गर्न उनी नेपाल आएका थिए । प्रधानमन्त्रीसँगको भेटमा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीका तर्फबाट भारत भ्रमणको निमन्त्रणा हस्तान्तरण गरिएको थियो । दुई देशबीचको सम्बन्ध, आपसी हित र सहकार्यका विषयमा पनि छलफल भएको जनाइएको छ । कम्युनिस्ट नेतृत्वसँग भेट नहुनुको अर्थ के ? नेपालको राजनीतिमा लामो समय प्रभावशाली भूमिका खेलेका एमाले अध्यक्ष ओली र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका संयोजक प्रचण्डसँग भेट नहुनुलाई अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ । विशेषगरी पछिल्लो निर्वाचनपछि कम्युनिस्ट दलहरूको संसदीय शक्ति कमजोर भएको अवस्थामा भारतले नयाँ राजनीतिक समीकरणअनुसार आफ्नो सम्पर्क रणनीति परिवर्तन गरेको हो कि भन्ने प्रश्न उठेको छ । यद्यपि, निर्वाचनमा दलहरूको कमजोर उपस्थिति नै भेट नहुनुको कारण हो भन्ने पुष्टि भएको छैन। भारतीय पक्षले यसबारे कुनै औपचारिक धारणा सार्वजनिक गरेको छैन । मधेशकेन्द्रित दल पनि प्राथमिकता बाहिर विगतमा नेपालको राजनीतिक समीकरणमा मधेशकेन्द्रित दलहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको थियो। भारतले पनि ती दलका शीर्ष नेताहरूसँग सम्पर्क र संवाद कायम राख्ने गरेको थियो । तर यसपटक जनता समाजवादी पार्टी नेपाल, जनमत पार्टीसहित मधेशकेन्द्रित दलका शीर्ष नेताहरूसँग पनि मिश्रीले भेट गरेनन् । यसले भारतले नेपालको राजनीतिक सम्बन्धलाई मधेशकेन्द्रित शक्तिहरूको माध्यमबाट भन्दा काठमाडौंको केन्द्रीय राजनीतिक नेतृत्वमार्फत अघि बढाउन खोजेको हो कि भन्ने बहसलाई जन्म दिएको छ । भारतको बदलिँदो कूटनीतिक प्राथमिकता ? मिश्रीको भ्रमणलाई हेर्दा भारतले नेपालको नयाँ सत्ता संरचनासँग सम्बन्ध विस्तार र प्रमुख प्रतिपक्षसँग संवादलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ । प्रधानमन्त्री बालेन र रास्वपा सभापति रविसँगको भेटले सत्तारुढ शक्तिसँगको सम्बन्धलाई महत्त्व दिएको देखाउँछ भने कांग्रेस सभापति गगनसँगको भेटले प्रतिपक्षसँग पनि सम्पर्क कायम राख्न खोजेको संकेत गर्छ । तर ओली, प्रचण्ड र मधेशकेन्द्रित दलका नेताहरूसँग भेट नहुनुको वास्तविक कारण भने अझै स्पष्ट भएको छैन । यो भारतीय कूटनीतिक प्राथमिकतामा आएको परिवर्तन हो वा प्रधानमन्त्रीको आसन्न भारत भ्रमणलाई केन्द्रमा राखेर तयार गरिएको सीमित भेटघाट तालिका मात्रै हो भन्ने कुरा आगामी कूटनीतिक गतिविधिले स्पष्ट पार्नेछ । नेपाल–भारत सम्बन्धको आगामी दिशा र भारतले नेपालको राजनीतिक शक्तिसँग कायम राख्ने सम्पर्कको दायरा बुझ्न मिश्रीको यो भ्रमणलाई महत्त्वपूर्ण घटनाका रूपमा हेरिएको छ ।