काठमाडौं । छठ पर्व धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र सामाजिक सद्भावको उत्सव हो । तर, यस वर्षको छठमा मधेसका विभिन्न घाटमा देखिएका राजनीतिक दलका शीर्ष नेताहरूको उपस्थितिले पर्वलाई धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित राखेन । नेताहरूले छठलाई जनतासँग प्रत्यक्ष जोडिने, आफ्नो राजनीतिक उपस्थिति देखाउने र संगठन विस्तारको सन्देश दिने अवसरका रूपमा समेत उपयोग गरेको देखिएको छ । सत्तारूढ राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति रवि लामिछाने यसपटक छठ मनाउन मधेसका विभिन्न धार्मिक स्थल पुग्नुभयो । शनिबार नै तराई झर्नुभएका उहाँ जनकपुरधामको ऐतिहासिक गंगासागरदेखि महोत्तरीको मटिहानीसम्मका छठ घाटमा सहभागी हुनुभयो । उहाँसँग पार्टीका सांसद मनिष झा र पुरुषोत्तम यादव पनि सहभागी हुनुभएको थियो । लामिछानेले अस्ताउँदो सूर्यलाई सन्ध्या अर्घ्य अर्पण गर्नुभयो भने छठको एक दिनअघि जनकपुर पुगेर पत्नी निकीतासँग खरनाको पूजामा समेत सहभागी हुनुभयो । लामिछानेको मधेस यात्रालाई धार्मिक आस्थासँगै पार्टीको राजनीतिक आवश्यकतासँग जोडेर पनि हेर्न सकिन्छ । मधेसमा रास्वपाको संगठन विस्तार र आन्तरिक व्यवस्थापन अझै चुनौतीपूर्ण रहेको अवस्थामा उहाँको छठ सहभागितालाई अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ । रास्वपाले असार ७ देखि १२ गतेसम्म चितवनमा पहिलो राष्ट्रिय महाधिवेशन सम्पन्न गरिसकेको छ । महाधिवेशनबाट लामिछाने सभापतिमा निर्विरोध निर्वाचित हुनुभएको छ । तर, केन्द्रीय नेतृत्व चयन भइसक्दा पनि मधेस प्रदेशमा पार्टीको संगठनात्मक संरचना व्यवस्थित हुन नसकेको मधेसका रास्वपा कार्यकर्ताहरूको गुनासो छ । मधेसका आठ जिल्लामध्ये पर्सामा मात्र जिल्ला अधिवेशन सम्पन्न भएको छ । सप्तरी, सिरहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, रौतहट र बारामा वडा तथा पालिका तहदेखि नै विवाद देखिएको छ । रास्वपाले जेठ २८ गते मधेस प्रदेश अधिवेशन गर्ने तयारी गरेको भए पनि जेठ २६ गते केन्द्रीय निर्वाचन आयोगले अधिवेशनसम्बन्धी गतिविधि स्थगित गरेको थियो । अधिवेशन निष्पक्ष, पारदर्शी, विश्वसनीय र विधिसम्मत रूपमा सम्पन्न गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँदै आयोगले यस्तो निर्णय गरेको थियो । धनुषाको गणेशमान चारनाथ नगरपालिकामा एउटै पालिकामा दुईपटक अधिवेशन गरेर दुईवटा समिति गठन भएको दाबीपछि विवाद केन्द्रसम्म पुगेको थियो । वडा र पालिका तहकै विवाद समाधान हुन नसक्दा प्रदेश अधिवेशनसमेत अनिश्चित बनेको छ । यस्तो अवस्थामा लामिछानेको जनकपुरदेखि मटिहानीसम्मको उपस्थितिलाई मधेसमा पार्टीको राजनीतिक पहुँच विस्तार गर्ने र आन्तरिक असन्तुष्टि सम्बोधन गर्ने प्रयासका रूपमा पनि विश्लेषण गर्न सकिन्छ । धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममा शीर्ष नेतृत्वको सहभागिताले स्थानीय कार्यकर्ता र समर्थकसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क बढाउन सक्छ । तर, घाटमा देखिएको उपस्थितिले मात्रै संगठनात्मक विवाद समाधान हुने छैन । स्थानीय तहमा देखिएका असमझदारी समाधान गरी संगठनलाई व्यवस्थित बनाउन सके मात्र यस्तो राजनीतिक सम्पर्क दीर्घकालीन लाभमा परिणत हुन सक्छ । यसैबीच, रास्वपा सांसद डा. अमरेशकुमार सिंहले जानकी मन्दिरमा दर्शन गरेर सुरु गर्नुभएको मेची–महाकाली पदयात्रामा पनि सभापति लामिछाने सहभागी हुनुभयो । उहाँले सिंहलाई राष्ट्रिय झण्डा र पार्टीको झण्डा हस्तान्तरण गर्दै पदयात्राका लागि शुभकामना दिनुभयो । लामिछानेले उक्त पदयात्रालाई दल र राजनीतिभन्दा माथि उठेर देशमा शान्ति, सद्भाव र राष्ट्रिय एकताको सन्देश दिने यात्राका रूपमा सम्पन्न गर्न शुभकामना व्यक्त गर्नुभएको थियो । सिंहको पदयात्रा सुरु गर्ने कार्यक्रम रास्वपा सभापतिको उपस्थितिसहित सम्पन्न हुनुले यसलाई राजनीतिक रूपमा पनि अर्थपूर्ण बनाएको छ । पार्टी सभापतिकै सहभागिता र शुभकामनाले पदयात्राप्रति पार्टीको संस्थागत चासोसमेत देखाएको छ । यस अर्थमा जनकपुरको छठ घाटबाट सुरु भएको यो गतिविधिले धार्मिक आस्था, राष्ट्रिय एकता र राजनीतिक सन्देशलाई एकै ठाउँमा जोडेको देखिन्छ । कांग्रेस सभापति थापाको छठ यात्रा पनि राजनीतिक अर्थसँग जोडियो प्रमुख प्रतिपक्षी नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापा पनि छठ मनाउन मधेस पुग्नुभयो । सिमरा हुँदै सर्लाही–४ पुग्नुभएका थापाले आइतबार आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रको साँझिया घाटमा उपस्थित भएर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्नुभयो । सोमबार बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिन उहाँ वीरगन्ज पुग्नुभएको थियो । सिमरा विमानस्थलमा सञ्चारकर्मीसँग कुरा गर्दै थापाले छठ पर्वले सबैलाई सकारात्मक बन्न प्रेरित गरोस् भन्ने अपेक्षा व्यक्त गर्नुभएको थियो । सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना दिँदै उहाँले छठलाई प्रकृतिप्रतिको सम्मान, जीवनप्रतिको कृतज्ञता र अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ अघि बढ्ने प्रेरणाका रूपमा व्याख्या गर्नुभएको थियो । गत प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा सर्लाही–४ बाट उम्मेदवार बन्नुभएका थापाको छठका अवसरमा आफ्नै निर्वाचन क्षेत्रमा पुग्नुलाई राजनीतिक रूपमा पनि अर्थपूर्ण मान्न सकिन्छ । पार्टीको केन्द्रीय नेतृत्वमा पुगेपछि पनि निर्वाचन क्षेत्रसँगको सम्बन्ध कायम राख्नु उहाँको राजनीतिक प्राथमिकताका रूपमा देखिन्छ । सर्लाहीमा छठ मनाउनु र त्यसपछि वीरगन्ज पुग्नुले मधेसका विभिन्न क्षेत्रसँग सम्पर्क विस्तार गर्ने प्रयासलाई पनि संकेत गर्छ । कांग्रेसका लागि मधेस परम्परागत राजनीतिक आधार भएको क्षेत्र हो । तर, बदलिँदो राजनीतिक प्रतिस्पर्धा र नयाँ दलहरूको उपस्थितिले पुराना दललाई आफ्नो जनाधार कायम राख्न चुनौती थपेको छ । यस्तो अवस्थामा थापाको छठ सहभागिता धार्मिक आस्थाको सम्मानसँगै मधेसका मतदाता र कार्यकर्तासँगको सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर पनि बनेको देखिन्छ । यद्यपि, कांग्रेसको आन्तरिक राजनीति पनि थापाका लागि अर्को चुनौतीका रूपमा रहेको छ । शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा रहेको समूहको अस्तित्व र पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलनले नेतृत्वको कार्यशैली तथा संगठन सञ्चालनमा प्रभाव पारिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा मधेस भ्रमणलाई आफ्नो पक्षको संगठन सुदृढीकरण र कार्यकर्तासँगको सम्बन्ध विस्तार गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ । कांग्रेसका महासचिव प्रदीप पौडेल र महामन्त्री डिला संग्रौला पनि मोरङको बूढीगंगामा छठी माताको पूजा आराधना गर्दै देखिनुभयो । रास्वपाका सचेतक प्रकाशचन्द्र परियार नवलपरासीस्थित छठ घाटमा सहभागी हुनुभयो भने राप्रपा नेतृ खुश्बु ओली पनि मधेसमा छठ पूजा गर्दै देखिनुभयो । कुलमान घिसिङको छठ सहभागितामा विकास र समृद्धिको सन्देश उज्यालो नेपाल पार्टीका अध्यक्ष कुलमान घिसिङले सिरहाको लहानस्थित खुट्टीखोला घाटमा छठ मनाउनुभयो । पत्नीका साथ छठको अन्तिम दिन बिहान घाट पुग्नुभएका उहाँले उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्नुभयो । घिसिङले सामाजिक सञ्जालमार्फत छठको शुभकामना दिँदै प्रकृतिप्रतिको सम्मान, श्रमको महत्व र सामाजिक सद्भावलाई पर्वका महत्वपूर्ण सन्देशका रूपमा व्याख्या गर्नुभएको थियो । ‘मधेसको माटो, संस्कृति र मेहनत हाम्रो साझा सम्पत्ति हो । मधेसको विकासमै नेपालको समृद्धि जोडिएको छ,’ उहाँले लेख्नुभएको थियो । घिसिङको सन्देशमा धार्मिक आस्थासँगै विकास र समृद्धिको राजनीतिक भाष्य पनि जोडिएको देखिन्छ । नयाँ राजनीतिक दलका रूपमा आफ्नो पहिचान स्थापित गर्न खोजिरहेको उज्यालो नेपाल पार्टीका लागि मधेससँगको सम्बन्ध विस्तार महत्वपूर्ण हुन सक्छ । छठजस्तो जनसहभागिता उच्च हुने पर्वमा सहभागी हुनु र मधेसको विकासलाई राष्ट्रिय समृद्धिसँग जोड्नुले उहाँको राजनीतिक प्राथमिकता पनि अभिव्यक्त गरेको छ । तर, विकास र समृद्धिको सन्देशलाई राजनीतिक विश्वासमा बदल्न त्यसअनुसारका नीति, योजना र स्थानीय तहमा निरन्तर उपस्थितिको आवश्यकता हुन्छ । एउटा पर्वमा गरिएको सहभागिताभन्दा त्यस क्षेत्रका जनताको दैनिक समस्या र विकासका अपेक्षाप्रति देखाइने प्रतिबद्धताले राजनीतिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउनेछ । घिसिङको छठ सहभागितालाई उहाँको पार्टीको संगठन निर्माण र मधेसमा राजनीतिक आधार विस्तारसँग जोडेर पनि हेर्न सकिन्छ । सभामुख अर्यालको सहभागिताले राष्ट्रिय एकताको सन्देश प्रतिनिधिसभाका सभामुख डीपी अर्याल पनि छठका अवसरमा मधेस प्रदेश पुग्नुभयो । छठका दिन बाराको सिमरा पुग्नुभएका उहाँले सञ्चारकर्मीसँग कुरा गर्दै जातजाति, भाषा, धर्म तथा हिमाल, पहाड र तराईका नागरिकबीचको आपसी सद्भाव र सहअस्तित्व नेपालको उदाहरणीय विशेषता भएको बताउनुभयो । उहाँ वीरगन्जस्थित प्रसिद्ध घडिअर्वा पोखरीमा आयोजित छठ पूजामा पनि सहभागी हुनुभएको थियो । संवैधानिक पदमा रहेका सभामुखको सहभागिताले छठलाई मधेसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वमा मात्र सीमित नराखी राष्ट्रिय सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक एकताको पर्वका रूपमा प्रस्तुत गर्ने सन्देश दिएको छ । घाटमा उपस्थिति मात्र पर्याप्त छैन, राजनीतिक प्रतिबद्धता व्यवहारमा देखिनुपर्छ यस वर्ष छठका अवसरमा शीर्ष नेताहरूको सक्रियताले धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरू राजनीतिक नेतृत्वका लागि जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने र आफ्नो उपस्थिति देखाउने अवसरसमेत बन्दै गएको प्रवृत्ति उजागर गरेको छ । विशेषगरी मधेसमा जनाधार विस्तार गर्न चाहने दलहरूका लागि छठको महत्व अझ बढी छ । यस पर्वमा समुदायको सहभागिता, सांस्कृतिक अपनत्व र सामाजिक सम्बन्ध एकै ठाउँमा अभिव्यक्त हुन्छन् । त्यसैले राजनीतिक नेतृत्वका लागि छठ घाट जनतासँग नजिकिने महत्वपूर्ण सार्वजनिक मञ्च पनि बन्ने गरेको छ । तर, छठ घाटमा पुग्नु र त्यहाँका जनताको विश्वास जित्नु फरक विषय हुन् । मधेसका जनताले शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, रोजगारी, पूर्वाधार, उद्योग र सुशासनसँग जोडिएका अनेक अपेक्षा राखेका छन् । यी विषयमा ठोस योजना र कार्यान्वयनको प्रतिबद्धता नदेखाई पर्वका अवसरमा गरिने सहभागिताले मात्र राजनीतिक विश्वास निर्माण गर्न सक्दैन । रास्वपाका लागि संगठनात्मक विवाद समाधान गर्दै स्थानीय तहसम्म पार्टी संरचना विस्तार गर्नु चुनौती छ । कांग्रेसका लागि परम्परागत जनाधार जोगाउँदै बदलिँदो राजनीतिक अपेक्षालाई सम्बोधन गर्नु आवश्यक छ । उज्यालो नेपाल पार्टीका लागि विकास र समृद्धिको नारालाई व्यावहारिक राजनीतिक कार्यक्रमसँग जोड्नु चुनौतीपूर्ण छ । त्यस्तै, संवैधानिक पदमा रहेका राष्ट्रपति र सभामुखको सहभागिताले छठलाई राष्ट्रिय सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सद्भावको पर्वका रूपमा स्थापित गर्ने सन्देश दिएको छ । यसरी हेर्दा यस वर्षको छठ धार्मिक अनुष्ठान र सांस्कृतिक उत्सवमा मात्र सीमित रहेन । शीर्ष नेताहरूका लागि यो मधेससँगको सम्बन्ध नवीकरण गर्ने, राजनीतिक उपस्थिति विस्तार गर्ने र आफ्नो सन्देश जनतासम्म पुर्याउने अवसरसमेत बन्यो । तर, छठ घाटमा देखिएको राजनीतिक उपस्थितिको वास्तविक अर्थ आगामी दिनमा उनीहरूले मधेसका जनताका मुद्दालाई कति प्राथमिकता दिन्छन् र आफ्ना प्रतिबद्धता कार्यान्वयनमा कति सक्रिय हुन्छन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ । धार्मिक आस्थाको सम्मान र राजनीतिक लाभको प्रयासबीचको भिन्नता व्यवहारबाटै स्पष्ट हुनेछ ।
धार्मिक आस्थाको मञ्चमा राजनीतिक सन्देश : छठलाई नेताहरूले कसरी उपयोग गरे ?

Read Complete Original Article
Published originally on हिमालय टाइम्स






