झाररहित बारी, विषरहित भान्सा : कृषिमा पुनर्जागरणको मार्ग

‘झाररहित बारी, विषरहित भान्सा’ सुन्दा सामान्य लाग्नसक्ने यी दुई हरफहरू आजको नेपाली समाज, अर्थतन्त्र र राज्यको नीतिको सबैभन्दा गहिरो ऐना हुन् । प्रस्तुत शीर्षक नेपालको वर्तमान राष्ट्रिय सन्दर्भमा अत्यन्तै चोटिलो र यथार्थवादी छ । कृषिप्रधान देश भनिएको नेपालको आजको विडम्बना, धान फलाउने माटोमा रासायनिक विषादीको अत्यधिक प्रयोगले बारीलाई झाररहित बनाउने नाममा विषालु बनाइएको छ भने त्यही माटोमा उत्पादन हुनुपर्ने खाद्यान्न जोहो गर्न नसक्दा बजारको आयातित र विषादीयुक्त पोकोमा भान्सा निर्भर छ । युवाहरूलाई विदेश निर्यात गरेर नेपालको उर्वर भूमिको अधिकांश हिस्सामा झार फुलेको छ भने नेपालीका भान्सामा विषाक्त खाद्यवस्तुको प्रयोगले बहुसंख्यक नसर्ने रोगहरूबाट संक्रमित छन् । जब आफ्नो बारीमा उब्जने अर्गानिक, सात्विक र स्थानीय अन्नलाई छोडेर सीमापारिका रासायनिक विषादीयुक्त र सडेगलेका खाद्य पदार्थलाई भान्सामा भित्र्याउँछौं तब अनजानमै आफ्नो शरीरको स्वास्थ्यमात्र बेचेका हुँदैनौं, राष्ट्रको अर्थतन्त्र र परराष्ट्र नीतिसमेत परायाको हातमा सुम्पिरहेका हुन्छौं । अर्काको उत्पादनमा पेट भर्नुपर्ने बाध्यताले मानिसको आत्मबल र राष्ट्रको स्वाभिमानलाई क्रमशः कमजोर बनाउँदै लैजान्छ । विश्वका अन्य देशहरूले विज्ञान र प्रविधिमा छलाङ मार्दै गर्दा हामी उर्वर जमिन, अनन्त पानीका स्रोत, अनुकूल जलवायु र प्रचुर जनशक्ति हुँदाहुँदै कृषिमा परनिर्भरताको गहिरो खाडलमा जाकिएका छौं । विश्व मानचित्रमा कृषिप्रधान भनिएर पनि कूल खाद्य आवश्यकताको अधिकांश अंश आयात गर्ने देशहरूको सूचीमा नेपाल शायद अग्रपंक्तिमा आउँछ । भाषणमा कृषि उत्पादन र आधुनिकीकरणका अनेकौं नारा र कार्यक्रम नसुनेका होइनौं । सरकार, दातृनिकाय र विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूको सहयोगमा वर्षेनी अर्बौं रुपैयाँ कृषिका नाममा बालुवामा पानी सरह खन्याइएको छ तर ती सतहमै सीमित कागजी कार्यक्रमले कत्ति पनि आत्मनिर्भर बनाउन सकेका छैनन् । यो ध्रुवसत्य स्वीकार गर्दा कुनै लज्जाबोध हुनुहुँदैन, के हामी साँच्चै कृषिमा उत्पादनमुखी र स्वाभिमानी कर्म गरिरहेका छौं वा फगत अनुदान पचाउने निर्लज्ज खेतीमा रमाइरहेका छौं ? आफ्नो जमिनलाई बाँझो राख्ने तर विदेशबाट विषादीयुक्त चामल, दाल, तरकारी र फलफूल आयात गरेर पेट भर्ने प्रवृत्तिले आत्मनिर्भरता होइन, राष्ट्रिय कुपोषण र परनिर्भरताको खाडलतर्फ धकेलिरहेको छ । संसारका अन्य राष्ट्रहरूले विकासका विभिन्न आयाममा ठूला छलाङ मार्दै आफ्ना नागरिकको खाद्यसुरक्षा र स्वाभिमानलाई शिरोधार्य गरे तर हामीसँग भएका माटो, पानी, जनशक्तिजस्ता प्राप्त प्राकृतिक वरदानलाई सदुपयोग गर्न सकेनौं । माटोको सुगन्ध, खोलानालाको पानी र युवाहरूको श्रमशक्ति देशमै छ तर तिनलाई जोड्ने नीतिगत इमानदारीको अभाव छ । विडम्बना के भने कृषिमा आत्मनिर्भर बन्ने टाढैको विषय भयो उल्टै प्रत्येक वर्ष परनिर्भरताको दौडमा एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छौं । कसले विदेशबाट धेरै सस्तो वा सडेगलेको खाद्यवस्तु भित्र्याउनसक्छ र बजारमा बेच्नसक्छ भन्ने यो आत्मघाती प्रतिस्पर्धा नै आजको राष्ट्रिय दुर्भाग्यको मुख्य कारक छ । जबसम्म वस्तुतथ्यलाई स्वीकार गरेर भान्साको नियन्त्रण बाह्य बजारबाट आफ्नै बारीमा फर्काउँदैनौं तबसम्म स्वस्थ्य जनसंख्याको विषय, राष्ट्रिय स्वाधीनता र आत्मसम्मानका कुरा फगत गफमात्रै साबित हुनेछन् । यो एउटा यस्तो चोटिलो र दूरदर्शी सत्य हो जसले समाजको सबैभन्दा ठूलो विडम्बनालाई उदांगो पार्छ । राजनीतिक दलका मञ्चहरूमा, संसद्का भाषणहरूमा र राष्ट्रिय दिवसहरूका ठूला पम्प्लेटहरूमा ‘राष्ट्रिय स्वाधीनता’ र ‘आत्मनिर्भरता’ का ठूलठूला शब्द बारम्बार उच्चारण हुन्छन् तर जब एउटा नागरिक बिहान उठेर आफ्नो भान्सामा पस्छ, उसले प्रयोग गर्ने चामलदेखि दाल, तरकारी, तेल र मसलासम्मका अधिकांश वस्तु पराया देशको बजार र तिनका विषादीयुक्त पोकोहरूमा निर्भर पाइन्छ । जुन देशका नागरिकको चुलो र भान्सा अर्काको दया, आयातित उत्पादनमा अडिएको छ त्यस देशको राजनीतिक स्वाधीनता र स्वाभिमान फगत कागजी खोष्टोमा सीमित हुन्छभन्दा अत्युक्ति हुँदैन । भान्सा भनेको केवल पेट भर्ने ठाउँमात्र होइन यो कुनै परिवार, राष्ट्रको स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक स्वाभिमानको केन्द्रबिन्दु हो । आफ्नो बारीमा उब्जने अर्गानिक, सात्विक र स्थानीय अन्नलाई छोडेर सीमापारिका रासायनिक विषादीयुक्त र सडेगलेका खाद्य पदार्थलाई भान्सामा भित्र्याउँछौं तब अनजानमै आफ्नो शरीरको स्वास्थ्यमात्र बेचेका हुँदैनौं बरू राष्ट्रको अर्थतन्त्र र परराष्ट्र नीतिसमेत परायाको हातमा सुम्पिरहेका हुन्छौं । अर्काको उत्पादनमा पेट भर्नुपर्ने बाध्यताले मानिसको आत्मबल र राष्ट्रको स्वाभिमानलाई क्रमशः कमजोर बनाउँदै लैजान्छ । त्यसैले जबसम्म हामीले आफ्नो श्रमलाई माटोमा जोड्दैनौं, आफ्ना खेतबारीहरूलाई बाँझो हुनबाट बचाउँदैनौं र बजारको कृत्रिम तथा परनिर्भरलाई चुँडालरे भान्साको सम्पूर्ण नियन्त्रण आफ्नै माटोको सुगन्धमा फर्काउँदैनौं त्यतिबेलासम्म गरिने आत्मनिर्भरता, स्वाधीनता र आत्मसम्मानका कुराकानी थोत्रो भाषणबाहेक केही हुनेछैनन् । राष्ट्रिय स्वाधीनताको वास्तविक लडाइँ सीमाको काँडेतारमा मात्र होइन प्रत्येक नेपालीको घरको भान्सा र उनीहरूको उत्पत्तिको स्रोतबारीबाटै सुरु हुनुपर्छ । आफ्नै माटोमा र आफ्नै पसिनाले सिञ्चित खाद्यान्नले सबै नागरिकको पेट भर्ने व्यवस्थाले मात्रै राष्ट्र स्वाधीन हुन्छ । हाम्रो कृषि प्रणालीको यो अवसान अचानक एकै रातमा भएको होइन । यसको लामो ऐतिहासिक र संरचनागत पृष्ठभूमि छ । कुनै समय नेपाल अन्न निर्यात गर्ने मुलुकबाट आज आयातित खाद्य पदार्थको भरमा बाँच्नुपर्ने अवस्थामा पुग्नुको पछाडि हाम्रो योजनाहीन विकास मोडल, गलत आर्थिक नीतिको प्रभाव र गाउँघरको श्रम संस्कृतिको अवमूल्यन प्रमुख कारण हुन् । जब देशमा आधुनिकीकरणको नाममा रैथाने जातका बिउबिजन, लोकल गाईगोरु र प्राकृतिक मल प्रणालीलाई विस्थापित गरेर विदेशी रासायनिक मल र विषादीको अन्धो प्रयोग भित्र्याइयो, त्यसबेलादेखि नै हाम्रो माटोको जीवन्तता मर्न थाल्यो । बारीलाई झारमुक्त बनाउने नाममा विषादी छर्केर खेतका मित्रजीवहरूलाई नष्ट गरियो र भान्सालाई रोगको कारखानामा परिणत गरियो । रासायनिक मल र विषको प्रयोगबिना खेती हुँदैन भन्ने घातक भ्रमले आज किसानलाई परनिर्भर बनाइदिएको छ । हाम्रो असफलताको अर्को ठूलो पाटो भनेको शिक्षा, श्रम र उत्पादनबीचको सम्बन्धलाई पूर्णरूपमा तोड्नु हो । विद्यालय र विश्वविद्यालयका चार पर्खालभित्र पसिना बगाउनुलाई हीनताबोधको रूपमा हेर्ने संस्कृतिको विकास गरियो । माटो छुने हातलाई ‘अशिक्षित’ र कलम समाउने हातलाई मात्र ‘सभ्य’ ठान्ने विभेदकारी मानसिकताले गर्दा आज हाम्रो ऊर्जावान् युवा जनशक्ति बारीको पाटामा पसिना बगाउनुको सट्टा वैदेशिक रोजगारीका नाममा खाडीको मरुभूमिमा ज्यान दाउमा राख्ने विषयलाई प्रतिष्ठा सम्झन्छ । यता गाउँघरमा खेतबारी बाँझिएर घारी बनेका छन् भने हाम्रा भान्साहरूमा विदेशी बजारका विषादीयुक्त प्याकेटहरूले राज गरेका छन् । श्रमप्रति सम्मान गर्ने संस्कृति हराएपछि र उत्पादनलाई श्रमसँग जोड्ने नीति कमजोर भएपछि कृषि पेशा अपमानित बन्न पुग्यो । परिणामस्वरूप आज हामीले आफ्नै माटोमा फलाउनसक्ने अन्न, तरकारी पराया देशको मुख ताक्नुपरेको छ । राज्यका नीतिनिर्माता र योजनाकारले कृषिलाई कहिल्यै रणनीतिक र राष्ट्रिय सुरक्षाको विषयको रूपमा हेरेनन् । कृषि क्षेत्रलाई चुनाव जित्ने साधन र भाषण गर्ने माध्यम बनाइयो । कृषि कर्जाका नाममा आएका अनुदान वास्तविक हलो जोत्ने किसानको हातमा पुग्नुको सट्टा दलाल, बिचौलिया र पहुँचवालाहरूको खल्तीमा पुग्ने रोगले देशलाई खोक्रो बनायो । बारीलाई विषमुक्त र भान्सालाई आरोग्ययुक्त बनाउने हो भने रैथाने ज्ञान, प्राकृतिक कृषि पद्धति, पञ्चगव्य, जीवामृत र जैविक मलको प्रयोगलाई राष्ट्रिय अभियानकै रूपमा अगाडि बढाउनुपर्छ । जमिनलाई रासायनिक विषको क्रुरताबाट मुक्त गराएर माटोलाई पुनर्जीवन दिनु पहिलो सर्त हो । रासायनिक मलमा दिइने अर्बौं रुपैयाँको अनुदानलाई क्रमशः घटाउँदै प्रांगारिक र प्राकृतिक कृषिलाई प्रोत्साहन गर्ने दूरदर्शी नीति राज्यले लिनुपर्छ । रैथाने बिउबिजन लोप हुँदै गए, बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको बिउ र रासायनिक विषादीको पासोमा किसान फसे । माटोको उर्वरा शक्ति क्षयीकरण हुँदै गयो र मानिसको स्वास्थ्य प्रणाली ध्वस्त भयो । क्यान्सर, मिर्गौला फेल र मधुमेहजस्ता घातक रोगको मुख्य जड हामीले सेवन गर्ने गरेको त्यही विषयुक्त अन्न र तरकारी हो भन्ने कुरा बुझ्न अब कुनै वैज्ञानिक अनुसन्धान गरिरहनु पर्दैन । यो हाम्रो विवशता किमार्थ होइन बरू राज्य र समाजको संयुक्त उदासीनताको परिणाम हो । अबको बाटो निराशाको अन्धकारमा रुमलिने होइन कि गम्भीर आत्मसमीक्षा गर्दै आमूल सुधार र पुनर्जागरणको मार्गमा हिँड्ने हो । साँच्चै देशलाई परनिर्भरताको यो दलदलबाट निकाल्न चाहन्छौं भने सबभन्दा पहिले कृषि नीतिमा क्रान्तिकारी फेरबदल ल्याउनै पर्छ । बारीलाई विषमुक्त र भान्सालाई आरोग्ययुक्त बनाउने हो भने रैथाने ज्ञान, प्राकृतिक कृषि पद्धति, पञ्चगव्य, जीवामृत र जैविक मलको प्रयोगलाई राष्ट्रिय अभियानकै रूपमा अगाडि बढाउनुपर्छ । जमिनलाई रासायनिक विषको क्रुरताबाट मुक्त गराएर माटोलाई पुनर्जीवन दिनु पहिलो सर्त हो । रासायनिक मलमा दिइने अर्बौं रुपैयाँको अनुदानलाई क्रमशः घटाउँदै प्रांगारिक र प्राकृतिक कृषिलाई प्रोत्साहन गर्ने दूरदर्शी नीति राज्यले लिनुपर्छ । जबसम्म माटो विषमुक्त हुँदैन तबसम्म उत्पादन गर्ने अन्नले हाम्रा नागरिकलाई निरोगी बनाउन सक्दैन । यसका लागि शिक्षा प्रणाली र सामाजिक सोचाइमा गहिरो कायापलटको आवश्यकता छ । हाम्रो शिक्षा नीतिले ज्ञान, श्रमलाई जोड्ने गरी कलम र कोदालोको अवधारणालाई व्यावहारिक रूप दिनुपर्छ । विद्यालय तहदेखि विद्यार्थीहरूलाई माटो, बिरुवा, प्रकृति र उत्पादनसँग जोड्ने सिकाइ प्रणाली लागू गरिनुपर्छ । श्रमप्रति सम्मान गर्ने संस्कृति नफर्काइकन खाद्यान्नमा आत्मनिर्भरता सम्भव छैन । गाउँघरमै रोजगारीका अवसर सिर्जना गरी विदेशिएका युवाहरूलाई स्वदेशमै फर्काउने खालको ठोस र परिणाममुखी कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ । कृषि उत्पादनलाई बजारसँग जोड्न, बिचौलियाहरूको जालोलाई तोड्न र उत्पादित वस्तुको उचित मूल्य किसानले पाउने ग्यारेन्टी राज्यले गर्नुपर्छ । जब किसानले आफ्नो पसिनाको उचित मूल्य र सम्मान पाउँछ तबमात्र ऊ उत्साहका साथ माटोमा सुन फलाउन लाग्नेछ । अन्ततः झाररहित बारी, विषरहित भान्साको संकल्प केवल कृषिका कुरा मात्र हुन भन्ने ठान्नु हुँदैन । यो समग्र राष्ट्रको स्वाधीनता, नागरिकको दिगो स्वास्थ्य र भावी पुस्ताको भविष्यसँग जोडिएको अति संवेदनशील प्रश्न हो । परनिर्भरताको यो आत्मघाती प्रतिस्पर्धालाई तोडेर आत्मनिर्भरताको उज्यालो बाटोमा हिँड्ने कठोर संकल्प अब हामीले गर्नैपर्छ । आयातित विषाक्त अन्नको पोकोमा निर्भर रहने परजीवी बानीलाई त्यागेर आफ्नै पसिनाबाट उत्पादित सात्विक र अर्गानिक भोजनले भान्सा सजाउने दिनको सिर्जना गर्नु मुख्य राष्ट्रिय कार्यभार हो । समयमै चेतेर आफ्नो माटो, श्रम र कृषि संस्कृतिको रक्षा गर्न सकेनौं भने आउने पुस्ताले हामीलाई इतिहासको सबैभन्दा अदूरदर्शी र लाछी पुस्ताको रूपमा धिक्कार्नेछ । अबको प्रण-विषमुक्त बारी, स्वाभिमानी नागरिक र आत्मनिर्भर नेपाल हुनुपर्छ । अब धान झुल्ने खेत र तरकारी फल्ने बारीमा झार फुल्नेछैन र हाम्रो भान्सामा विदेशीले उत्पादन गरेको विषादी अब पाक्दैन भन्ने संकल्प नै हाम्रो साझा गन्तव्य हुनुपर्छ । यो दृढ संकल्प नै हाम्रो राष्ट्रिय स्वाभिमान र आरोग्यको मुख्य आधार हो । जबसम्म हामीले माटोलाई विषादीको पासोबाट मुक्त गरेर आफ्नै बारीमा र पसिनामा निर्भर हुँदैनौं तबसम्म स्वाधीनताको नारा सार्थक हुन्छ न स्वस्थ जीवनको परिकल्पना नै पूरा हुन्छ । आयातित विषयुक्त खाद्य पदार्थको निर्भरता तोडेर आफ्नै माटोको सुगन्धित अन्नले भान्सा सजाउनु एकमात्र निर्विकल्प गन्तव्य हो । जतिबेलासम्म त्यो गन्तव्य पहिल्याउन सरकारहरू सक्षम हुँदैनन् ती सबै सरकारहरू निःसन्देह असफल सरकारको श्रेणीमा पर्छन् । अब यसअघिका सरकारहरूलाई झैँ वर्तमान सरकारलाई भने झाररहित बारी, विषरहित भान्सा बनाउन असफल हुने छुट किमार्थ हुनेछैन ।