विश्वभर युवाको आक्रोश : पुस्ता एक, विद्रोह अनेक

काठमाडौं । दुई दिने युवा (जेन-जी) आन्दोलनले नेपालमा सत्ता उलटफेर गरेको भर्खरै एक वर्ष पुगेको छ । त्यसैको परिणामस्वरूप अहिले नेपालमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को दुईतिहाइ नजिकको बहुमत छ र ३५/३६ वर्षीय युवा प्रधानमन्त्री छन् । यसअघि नेपाली राजनीति र सत्ता केही समय केपी शर्मा ओली, शेरबहादुर देउवा र पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ वरिपरि घुम्ने गरेको थियो । अहिले उनीहरू सत्ताबाट किनारामा पुगेका छन् । नेपालअघि बंगलादेशमा पनि उस्तै प्रकृतिको आन्दोलन भएको थियो । सन् २०२४ मा सरकारी जागिरमा आरक्षण व्यवस्थाविरुद्ध सुरु भएको विद्यार्थी आन्दोलन भ्रष्टाचार, दमन र शासनविरुद्धको विद्रोहमा परिणत भयो । त्यसले तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेख हसिनालाई सत्ता छाडेर भारत भाग्न बाध्य बनायो । त्यसअघि सन् २०२२ मा श्रीलंकामा पनि आर्थिक संकटविरुद्ध उठेको आन्दोलनले राष्ट्रपति गोटाबाया राजापाक्षेलाई देश छाड्न र पदबाट राजीनामा दिन बाध्य बनाएको थियो । इन्धन, खाद्यान्न र औषधिको अभावबाट आजित नागरिकको आन्दोलनले राष्ट्रपति भवनसम्म कब्जा गरेको थियो । अहिले युवा आक्रोश दक्षिण एसियामा मात्र सीमित छैन । छिमेकी भारतदेखि दक्षिणपूर्वी एसिया, अफ्रिका र युरोपसम्म फैलिएको छ । पछिल्लो एक/डेढ वर्षमा बुल्गेरिया, माडागास्कर, इण्डोनेसिया, फिलिपिन्स, मोरक्को, पेरु, टिमोर लेस्टे, तान्जानिया, मेक्सिको, भारत र नेपाल लगायतका देशमा युवाको नेतृत्वमा ठूला प्रदर्शन भएका छन् । कतिपय आन्दोलनले सरकार ढालेका छन् । कतिपयले मन्त्रीलाई राजीनामा गराएका छन् । कतिपयले सरकारलाई विवादित निर्णय फिर्ता लिन बाध्य पारेका छन् । केही आन्दोलन भने अझै जारी छन् । अहिले फ्रान्सदेखि जर्मनीसम्म युवा सडकमा छन् । के कारणले भइरहेको छ आन्दोलन ?धेरैजसो देशमा भइरहेको आन्दोलनमा युवाकै उल्लेखनीय सहभागिता छ । माग, मुद्दा र एजेण्डा फरक भए पनि सबैमा युवाहरू नै आन्दोलन गर्न अग्रसर बनेका छन् । जसमा केही समानता पनि छन् । भ्रष्टाचार, अवसरको अभाव र सरकारप्रतिको अविश्वासले उनीहरूलाई सडकमा आउने बाध्य पारेको हो । नेपालमा जेन-जी आन्दोलनको तत्कालीन कारण सरकारले २६ वटा सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्ममाथि लगाएको प्रतिबन्ध थियो । तर, असन्तुष्टि त्यतिमा सीमित थिएन । राजनीतिक नेताका परिवारको विलासी जीवनशैली, भ्रष्टाचार, नातावाद, बेरोजगारी र पुराना दलको सत्ताकेन्द्रित राजनीतिविरुद्ध युवामा लामो समयदेखि आक्रोश थियो । बंगलादेशमा सन् २०२४ जुलाईमा सरकारी सेवामा आरक्षण व्यवस्थाविरुद्ध विद्यार्थीले आन्दोलन सुरु गरेका थिए । प्रहरी दमन र हिंसात्मक घटनापछि आन्दोलनले व्यापक रूप लियो । भारतमा युवा असन्तुष्टिको पछिल्लो अभिव्यक्ति सिजेपी बनेको छ । जसको सुरुवात सन् २०२६ मे महिनामा भएको एउटा व्यंग्यात्मक सामाजिक सञ्जाल पोस्टबाट भएको थियो । सर्वोच्च अदालतमा भएको सुनुवाइका क्रममा न्यायाधीश सूर्यकान्तको एउटा टिप्पणीलाई बेरोजगार युवाप्रति अपमानजनक भएको भन्दै सामाजिक सञ्जालमा आलोचना गरिएको थियो । अहिले यसको विस्तार बढेको छ । अफ्रिकी देश माडागास्करमा सन् २०२५ सेप्टेम्बर २५ बाट युवा प्रदर्शन सुरु भएको थियो । राजधानीसहित विभिन्न क्षेत्रमा लामो समयसम्म पानी र बिजुलीको आपूर्ति नियमित नहुँदा युवाहरू सडकमा उत्रिए । तर, आन्दोलन छिट्टै सरकारको भ्रष्टाचार, गरिबी, बेरोजगारी र सार्वजनिक सेवा सञ्चालनको असफलताविरुद्ध केन्द्रित भयो । युरोपेली देश बुल्गेरियामा सन् २०२५ नोभेम्बरदेखि सरकारविरुद्ध प्रदर्शन सुरु भयो । सुरुमा सन् २०२६ को बजेटमा कर र सामाजिक सुरक्षा योगदान बढाउने प्रस्तावको विरोध गरिएको थियो । तर, प्रदर्शन विस्तार हुँदै जाँदा सरकारको भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्ने क्षमतामाथि प्रश्न उठ्न थाल्यो । सर्बियामा सन् २०२४ नोभेम्बरमा नोभी साद सहरको रेल्वे स्टेसनको छानो खस्दा १६ जनाको मृत्यु भएको घटनापछि विद्यार्थी आन्दोलन सुरु भएको थियो । इण्डोनेसियामा सांसदहरूले आफूहरूका लागि ठूलो आवास भत्ता बढाएको विषय सार्वजनिक भएपछि युवाहरू आक्रोशित भए । प्रदर्शन बढेपछि सरकारले भत्ता वृद्धि फिर्ता लिनुपर्‍यो । फिलिपिन्समा बाढी नियन्त्रणका नाममा खर्च गरिएको ठूलो रकम प्रभावकारी काममा नलागेको र भ्रष्टाचार भएको आरोपले युवा प्रदर्शनलाई बल दियो । पेरुमा भ्रष्टाचार, अपराध नियन्त्रणमा सरकारी असफलता र पेन्सन व्यवस्थासम्बन्धी परिवर्तनविरुद्ध युवाहरू सडकमा आए । तान्जानियामा सन् २०२५ को विवादास्पद निर्वाचनपछि युवा प्रदर्शन चर्कियो । ग्रिस, उत्तर म्यासेडोनिया र टर्कीमा पनि भ्रष्टाचार, सार्वजनिक संस्थाको जवाफदेहिता र राजनीतिक अधिकारका विषयमा युवा सहभागितासहितका आन्दोलन भएका छन् । युरोपका सडकमा फैलिएको युवा आक्रोशएसियाली र अफ्रिकी देशमा सरकार परिवर्तनसम्म पुगेका युवा आन्दोलनको प्रभाव अहिले युरोपमा पनि देखिन थालेको छ । विशेषगरी फ्रान्स, स्पेन, पोर्चुगल, इटाली, बेल्जियम, अल्बानिया र जर्मनीमा युवाहरूले शिक्षा, आवास, रोजगारी र जीवनयापनको खर्चलाई लिएर प्रदर्शन गरिरहेका छन् । सुरुमा विद्यार्थीका सीमित मागबाट सुरु भएका प्रदर्शनमा क्रमशः श्रमिक, ट्रेड युनियन, आवास अधिकारका अभियन्ता र सर्वसाधारणसमेत जोडिएका छन् । फ्रान्समा सन् २०२६ सेप्टेम्बरको अन्त्यतिर विद्यार्थीले विद्यालयको कमजोर अवस्थाविरुद्ध प्रदर्शन सुरु गरेका थिए । विद्यालयमा शिक्षकको अभाव, विद्यार्थीको चापअनुसार कक्षाकोठा नहुनु, जीर्ण भवन र पर्याप्त शैक्षिक सामग्री नहुनु उनीहरूका मुख्य गुनासो थिए । विद्यालयको समस्याबाट सुरु भएको आन्दोलन विस्तारै महँगी र आर्थिक संकटविरुद्धको प्रदर्शनमा परिणत भयो । आवासको समस्या झन् गम्भीर बनेको छ । प्रदर्शनमा विद्यार्थी संगठनसँगै ट्रेड युनियन र श्रमिक समूह पनि जोडिएका छन् । केही स्थानमा प्रदर्शन हिंसात्मक बनेका छन् । पसलमा तोडफोड, आगजनी र लुटपाटका घटना भएका छन् । फ्रान्समा सुरु भएको प्रदर्शनको प्रभाव जर्मनीमा पनि देखिएको छ । अक्टोबर ३१ अर्थात् हेलोविनका दिन जर्मनीका विभिन्न सहरमा ‘जेनजी रेगेल्ट’ अर्थात् ‘जेन-जीले गर्नसक्छ’ भन्ने अभियानअन्तर्गत प्रदर्शन भए । बर्लिन, र्फ्यांकफर्ट, कोलोन र म्युनिखलगायत सहरमा युवाहरू सडकमा उत्रिए । स्पेन र पोर्चुगलमा युवा असन्तुष्टिको मुख्य कारण आवास संकट बनेको छ । घरभाडा र घरजग्गाको मूल्य बढ्दा सामान्य आम्दानी भएका युवाले आफ्नै घर किन्ने सपना पूरा गर्न नसक्ने अवस्था आएको छ । स्पेनमा ८७ वर्षीया एक महिलालाई घरभाडा २३० प्रतिशत बढेपछि घरबाट निकालिएको घटनाले ठूलो आक्रोश जन्मायो । इटालीमा महँगी र न्यून आम्दानीका कारण सर्वसाधारणको जीवन कठिन बन्दै गएको छ । विशेषगरी मिलान, टुरिन र बोलोन्या क्षेत्रमा प्रदर्शन भएका छन् । केही स्थानमा प्रहरीसँग झडप र सार्वजनिक सम्पत्तिमा क्षति पुगेको छ । बेल्जियममा पनि विद्यार्थी, श्रमिक र अन्य नागरिक समूहले सार्वजनिक सेवा र जीवनयापनको खर्चलाई लिएर विरोध प्रदर्शन गरेका छन् । एकै समयमा किन आक्रोशित छन् युवा ?विभिन्न देशमा आन्दोलनका तत्कालीन कारण फरक छन् । कतै परीक्षा प्रणाली बिग्रिएको छ । कतै घरभाडा तिर्न सक्ने अवस्था छैन । कतै भ्रष्टाचार छ । कतै सरकारी सेवामा पहुँच पाउन राजनीतिक सम्बन्ध चाहिने अवस्था छ । तर, यी समस्याको गहिराइमा पुग्दा युवाको असन्तुष्टिलाई जोड्ने केही साझा कारण देखिन्छन् । अहिलेको युवा आन्दोलनको सबैभन्दा साझा मुद्दा भ्रष्टाचार हो । नेपालमा नेताका छोराछोरीको विलासी जीवनशैली र राजनीतिक पहुँचका आधारमा प्राप्त हुने अवसरले युवामा आक्रोश बढायो । बंगलादेशमा सरकारी जागिरको आरक्षण व्यवस्थाविरुद्ध उठेको असन्तुष्टि राजनीतिक दमन र भ्रष्टाचारविरुद्ध फैलियो । इण्डोनेसियामा सांसदले आफूहरूका लागि ठूलो आवास भत्ता बढाएको विषयले प्रदर्शन जन्मायो । बुल्गेरियामा बजेटको विवादले सरकारमाथि रहेको भ्रष्टाचारको आरोपलाई थप उजागर गर्‍यो । फिलिपिन्समा बाढी नियन्त्रणका लागि छुट्याइएको ठूलो रकम खर्च भए पनि प्रभावकारी काम नहुनुले सरकारप्रति अविश्वास बढायो । हार्वर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक एरिका चेनोविथ र अनुसन्धानकर्ता म्याथ्यु सेबुलले विश्वव्यापी युवा आन्दोलनको विश्लेषण गर्दै भ्रष्टाचार र राजनीतिक अभिजात वर्गको विशेषाधिकारलाई पछिल्लो आन्दोलनको प्रमुख साझा नाराका रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ । उहाँहरूका अनुसार आर्थिक कठिनाइ र बेरोजगारीले असन्तुष्टि जन्माए पनि राजनीतिक नेतृत्वको भ्रष्टाचारले त्यसलाई आन्दोलनमा परिणत गर्न ठूलो भूमिका खेलेको छ । युवाको अर्को ठूलो समस्या रोजगारी हो । उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि पनि योग्यता अनुसारको काम नपाउने अवस्था धेरै देशमा छ । नेपालमा लाखौँ युवा रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य छन् । मोरक्को, नेपाल र अन्य विकासशील देशमा शिक्षित युवाको बेरोजगारी उच्च छ । अर्कोतर्फ विकसित युरोपेली देशमा पनि युवाको आर्थिक असुरक्षा बढिरहेको छ । शिक्षा युवाको भविष्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो । त्यसैले परीक्षा र भर्ना प्रणालीमा हुने अनियमितताले ठूलो असन्तुष्टि जन्माउँछ । फ्रान्समा विद्यालयमा शिक्षक नहुनु, कमजोर पूर्वाधार र विश्वविद्यालय भर्नामा पारदर्शिताको अभावले विद्यार्थी सडकमा उत्रिएका छन् । आर्थिक वृद्धिको तथ्यांक राम्रो देखिए पनि सामान्य मानिसको जीवन सहज नहुन सक्छ । यही विरोधाभासले पनि युवा आक्रोश बढाएको छ । विश्वका धेरै देशमा राजनीतिक नेतृत्वमा वृद्ध पुस्ताको वर्चस्व छ । तर, सरकारका निर्णयबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुनेमध्ये युवा पनि पर्छन् । आजको पुस्ता इन्टरनेटसँग हुर्किएको पुस्ता हो । उनीहरूले देशभित्र मात्र होइन, विश्वभरिका मानिसको जीवनशैली र राजनीतिक घटनाबारे तत्काल जानकारी पाउँछन् । आफ्नै देशका नेताको विलासी जीवनशैली र सामान्य नागरिकको कठिन जीवनबीचको अन्तर उनीहरूले सामाजिक सञ्जालमा देख्छन् । राजनीतिक परिवारका सन्तानले पाउने सुविधा र सामान्य युवाले भोग्नुपर्ने कठिनाइबीचको तुलना सजिलै हुन्छ । यसले असमानताको अनुभूति अझ तीव्र बनाएको छ । अहिलेको युवा आन्दोलनको अर्को विशेषता यसको संगठनात्मक स्वरूप हो । पुराना आन्दोलनमा जस्तै एउटै नेता, पार्टी वा संगठनको नियन्त्रणमा सबै प्रदर्शन भइरहेका छैनन् । विश्वभरका युवा आन्दोलनले एउटा नयाँ राजनीतिक वास्तविकता स्थापित गरेका छन् । अब युवालाई केवल भविष्यका नागरिकका रूपमा हेरेर पुग्दैन । उनीहरू वर्तमान राजनीतिको सक्रिय शक्ति बनिसकेका छन् । उनीहरूसँग सूचना छ, प्रविधि छ, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव छ र आफ्ना मागलाई सार्वजनिक बहसमा ल्याउने क्षमता छ । तर, युवाको असन्तुष्टिलाई आन्दोलनमा मात्र सीमित राखेर दीर्घकालीन परिवर्तन सम्भव छैन । त्यसलाई राजनीतिक सहभागिता, नीति निर्माण, निर्वाचन र संस्थागत सुधारसँग जोड्न आवश्यक छ ।