सामाजिक सञ्जालमा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहका दुई फरक तस्बिर र भिडियोले मंगलबार बिहानैदेखि दर्शकको ध्यान खिचिरहेका छन्। एउटा तस्बिरमा उनी कालो पहिरन, कालो चस्मा र हल्का फुलेको दाह्रीमा देखिन्छन्। गाडीभित्र बसेर कपाल मिलाउँदै क्यामेरातिर हेरेको उनको यो अन्दाज कुनै चलचित्रको विद्रोही पात्रको झल्को दिने खालको छ। तस्बिरसँग अमेरिकी र्यापर जे–जेडको ‘लुसिफर’ गीत जोडिएको छ। टेलिभिजन अन्तर्वार्तामा टिप्पणीकार सौरभले उनलाई ‘लुसिफर’ भनेपछि त्यसैलाई सांगीतिक शैलीमा जवाफ दिएको अर्थमा पनि यसको चर्चा भइरहेको छ। अर्को दृश्यमा प्रधानमन्त्रीको औपचारिकता र गम्भीरता देखिँदैन। तिहारको देउसी–भैलो कार्यक्रममा उनी राजनीतिक सल्लाहकार असिम शाहलगायतसँग चर्चित गीत ‘कुटुमा कुटु’ मा छमछमी नाचिरहेका छन्। न भाषण, न सम्बोधन, न सरकारी निर्णयको घोषणा। सामान्य मानिसजस्तै रमाइलो गरिरहेको प्रधानमन्त्रीको यो भिडियो पनि उत्तिकै फैलिएको छ। बालेनको सार्वजनिक जीवनमा तस्बिर, भिडियो, गीत, फेसबुक स्टाटस र त्यसमा आउने प्रतिक्रियाले राजनीतिक अर्थ बोकेका हुन्छन्। उनी के लेख्छन्, कुन तस्बिर राख्छन्, कुन गीत प्रयोग गर्छन् र कहिले मौन बस्छन् भन्ने विषयसमेत सार्वजनिक बहसको हिस्सा बन्छ। एउटै व्यक्तिका यी दुई दृश्यले नेपाली राजनीतिमा बालेनको फरक पहिचान देखाउँछन्। एउटा विद्रोही, स्टाइलिस र आलोचनालाई समेत आफ्नै शैलीमा जवाफ दिने पात्र। अर्को सांस्कृतिक कार्यक्रममा रमाउने र सार्वजनिक जीवनको औपचारिक घेराबाट बाहिर निस्कन सक्ने व्यक्ति। तर यी दुई सामग्रीको चर्चा पहिरन र नाचगानमा मात्र सीमित छैन। बालेनको सार्वजनिक जीवनमा तस्बिर, भिडियो, गीत, फेसबुक स्टाटस र त्यसमा आउने प्रतिक्रियाले राजनीतिक अर्थ बोकेका हुन्छन्। उनी के लेख्छन्, कुन तस्बिर राख्छन्, कुन गीत प्रयोग गर्छन् र कहिले मौन बस्छन् भन्ने विषयसमेत सार्वजनिक बहसको हिस्सा बन्छ। नेपालमा प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनको हरेक गतिविधि समाचार बन्नु एउटा पक्ष हो। अर्को पक्ष, उनले सार्वजनिक गरेको सामान्य तस्बिरसमेत राजनीतिक र सामाजिक बहसको विषय बन्नु हो। एउटा पोस्टले दिनभरका अरू राजनीतिक घटनालाई समेत ओझेलमा पार्न सक्ने क्षमता उनले बनाएका छन्। राजनीतिमा लोकप्रियता निर्माण गर्न भाषण, सभा, संगठन र सञ्चारमाध्यमको सहारा लिने परम्परागत शैलीलाई बालेनले चुनौती दिएका छन्। उनले सामाजिक सञ्जाललाई व्यक्तिगत प्रचारको माध्यम मात्र बनाएनन्, राजनीतिक एजेन्डा स्थापित गर्ने, सरकारलाई चुनौती दिने, समर्थकसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध बनाउने र जनमत प्रभावित गर्ने शक्तिशाली माध्यमका रूपमा प्रयोग गरे। यही माध्यमबाट उनले काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर जिते। यही माध्यमबाट जेन–जी आन्दोलनमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गरे। यही लोकप्रियता राष्ट्रिय चुनावमा मतमा परिणत भयो। अन्ततः यही यात्राले उनलाई प्रधानमन्त्रीको कुर्सीसम्म पुर्यायो। त्यसैले बालेनको कथा एउटा र्यापर मेयर हुँदै प्रधानमन्त्री बनेको राजनीतिक जीवनी मात्र होइन। यो सामाजिक सञ्जालमा व्यक्तिगत पहिचान निर्माण गरेर त्यसलाई राजनीतिक शक्ति, चुनावी मत र राज्यसत्तामा बदल्न सफल भएको नयाँ राजनीतिक शैलीको कथा हो। चस्माबाट बनेको ब्रान्ड बालेनको पछिल्लो कालो पहिरन र चस्माको तस्बिरलाई सामान्य व्यक्तिगत तस्बिरका रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन। उनको सार्वजनिक छविमा पहिरन पनि सन्देशको हिस्सा बनेको छ। कालो पोसाक, कालो चस्मा, दाह्री, छोटो अभिव्यक्ति र कम बोल्ने स्वभाव उनको परिचयसँग जोडिएका छन्। राजनीतिमा प्रवेश गर्नुअघि नै उनले र्याप संगीतबाट आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाएका थिए। उनका गीतमा भ्रष्टाचार, सामाजिक विभेद, असमानता, गरिबी र राज्य व्यवस्थाप्रतिको असन्तुष्टि सुनिन्थ्यो। त्यसैले उनी परम्परागत नेताले जस्तो औपचारिक राजनीतिक भाषा बोल्ने पात्रका रूपमा सार्वजनिक भएनन्। उनको अभिव्यक्तिमा कलाकारको शैली, इन्जिनियरको पृष्ठभूमि र विद्रोही युवाको भाषा एकै ठाउँमा देखियो। सन् २०१३ मा ‘रअ बार्ज’ र्याप प्रतिस्पर्धामा सहभागी भएपछि उनी नेपाली र्याप क्षेत्रमा चर्चित बने। गीतमा सामाजिक र राजनीतिक विषय उठाउने उनको शैलीले युवा पुस्तामा आकर्षण बढायो। ‘बलिदान’, ‘आम नेपाली बुबा’ र अन्य गीतमार्फत उनले राज्य, समाज र राजनीतिक नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाए। त्यतिबेला उनले बनाएको पहिचान राजनीतिक दलको संगठनबाट आएको थिएन। संगीत सुन्ने दर्शक, युट्युबमा भिडियो हेर्ने युवा र सामाजिक सञ्जालमा उनका गीत साझा गर्ने मानिस नै उनका पहिलो समर्थक थिए। यही आधारले उनलाई राजनीतिमा प्रवेश गर्न सहज बनायो। २०७९ को स्थानीय निर्वाचनमा काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयरमा स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिँदा उनले पुरानै पहिचानलाई चुनावी ब्रान्डका रूपमा प्रयोग गरे। कालो पहिरन, चस्मा र राष्ट्रिय झन्डासहितको प्रचार शैलीले उनको व्यक्तित्वलाई अरू उम्मेदवारभन्दा फरक बनायो। स्थापित राजनीतिक दलका उम्मेदवारले पार्टीको संगठन र वर्षौँको राजनीतिक अनुभवको कुरा गरिरहेका बेला बालेनले वैकल्पिक नेतृत्वको सन्देश दिए। चुनावी अभियानमा लामो भाषणभन्दा छोटो अभिव्यक्ति, परम्परागत संगठनभन्दा डिजिटल पहुँच र दलगत पहिचानभन्दा व्यक्तिगत ब्रान्डलाई प्राथमिकता दिइयो। स्थापित राजनीतिक दलका उम्मेदवारले पार्टीको संगठन र वर्षौँको राजनीतिक अनुभवको कुरा गरिरहेका बेला बालेनले वैकल्पिक नेतृत्वको सन्देश दिए। उनले ६१ हजार ७६७ मत ल्याएर काठमाडौंको मेयर जिते। नेपाली कांग्रेसकी सिर्जना सिंहले ३८ हजार ३४१ र एमालेका केशव स्थापितले ३८ हजार ११७ मत प्राप्त गरेका थिए। यो परिणाम स्वतन्त्र उम्मेदवारको जित मात्र थिएन, स्थापित राजनीतिक दलप्रतिको असन्तुष्टि र वैकल्पिक नेतृत्वप्रतिको आकर्षणको संकेत पनि थियो। प्रधानमन्त्री वालेन शाह। फाइल तस्बिर अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमलाई दिएको प्रतिक्रियामा पत्रकार प्रणय राणाले बालेनको आकर्षणबारे भनेका छन्, “युवा नेपालीले उनलाई परम्परागत राजनीतिक तथा व्यावसायिक स्वार्थबाट प्रभावित नभएको निर्णायक पात्रका रूपमा हेर्छन्।” उनका अनुसार स्थापित राजनीतिक संरक्षण सञ्जाललाई चुनौती दिने बालेनको व्यक्तित्वले युवालाई आकर्षित गरेको छ। बालेनको पहिचानलाई सामाजिक सञ्जालले तीव्र गतिमा विस्तार गर्यो। एउटा तस्बिर सार्वजनिक भएपछि त्यसको नक्कल गरेर अरूले पनि त्यस्तै तस्बिर खिच्ने, उनको चस्मा खोज्ने, पहिरनको शैली अपनाउने र भिडियोको नक्कल गर्ने क्रम सुरु भयो। कालो चस्मा उनको व्यक्तिगत रुचिमा मात्र सीमित रहेन, एउटा पहिचान बन्यो। अनलाइन बजारमा समेत ‘बालेन शाह ग्लासेस’ नामबाट चस्मा बिक्रीका लागि राखिएको थियो। उनको दाह्री, कालो पहिरन र चस्मा युवा पुस्ताका लागि फेसनको प्रतीक बनेका थिए। सन् २०२६ मार्चमा प्रकाशित एक विस्तृत विवरणअनुसार काठमाडौंका पसलमा उनले लगाउने जस्तै कालो चस्माको माग बढेको थियो। अनलाइन बजारमा समेत ‘बालेन शाह ग्लासेस’ नामबाट चस्मा बिक्रीका लागि राखिएको थियो। उनको दाह्री, कालो पहिरन र चस्मा युवा पुस्ताका लागि फेसनको प्रतीक बनेका थिए। उनको लोकप्रियता यति व्यापक भयो कि सामाजिक सञ्जालमा उनको तस्बिर राखेर जन्मदिनको शुभकामना दिने, पहिरनको नक्कल गर्ने र उनको शैलीमा भिडियो बनाउने प्रवृत्ति देखिन थाल्यो। कतिपयले उनलाई राजनीतिक नेताभन्दा कलाकार वा लोकप्रिय डिजिटल पात्रका रूपमा समेत प्रस्तुत गर्न थाले। यसले बालेनको राजनीतिक ब्रान्डलाई थप बलियो बनायो। उनी कुनै राजनीतिक कार्यक्रममा उपस्थित नभए पनि उनको तस्बिर सार्वजनिक भइरहन्थ्यो। उनले अन्तर्वार्ता नदिए पनि उनका पुराना अभिव्यक्ति र भिडियो सामाजिक सञ्जालमा घुमिरहन्थे। फलोअरको असाधारण शक्ति बालेनको सामाजिक सञ्जालको प्रभाव बुझ्न उनका अनुयायीको संख्या हेर्नुपर्छ। नोभेम्बर ८, २०२६ सम्म उपलब्ध डिजिटल प्रभाव सूचकांकका विवरणअनुसार फेसबुकमा ५२ लाख, इन्स्टाग्राममा २४ लाख, टिकटकमा ९ लाख ५० हजार, युट्युबमा १३ लाख र एक्समा चार लाख ६० हजारभन्दा बढी अनुयायी छन्। लिंक्डइन र थ्रेड्समा समेत उनको उपस्थिति छ। यी सबै प्लेटफर्मका अनुयायीको संख्या जोड्दा डिजिटल पहुँचको आकार निकै ठूलो देखिन्छ। एउटै व्यक्तिले विभिन्न माध्यममा उनलाई पछ्याउन सक्ने भएकाले सबै संख्यालाई छुट्टाछुट्टै वास्तविक दर्शक मान्न भने मिल्दैन। तर नेपाली राजनीतिमा कुनै एक व्यक्तिको सामाजिक सञ्जाल पहुँच यति ठूलो हुनु आफैँमा असाधारण हो। परम्परागत नेताले एउटा अभिव्यक्ति सार्वजनिक गर्न पत्रकार सम्मेलन गर्नुपर्छ, समाचार माध्यमको समय कुर्नुपर्छ र पार्टीको सञ्चार संयन्त्र परिचालन गर्नुपर्छ। बालेनले भने मोबाइलबाट एउटा पोस्ट राखेपछि त्यसले स्वतः ठूलो दर्शक समूहसम्म पुग्ने सम्भावना राख्छ। उनको फेसबुकमा मात्रै ५० लाखभन्दा बढी अनुयायी हुनु भनेको उनले कुनै राजनीतिक विषयमा लेख्दा लाखौँ मानिससम्म सीधै पुग्न सक्ने क्षमता हुनु हो। परम्परागत नेताले एउटा अभिव्यक्ति सार्वजनिक गर्न पत्रकार सम्मेलन गर्नुपर्छ, समाचार माध्यमको समय कुर्नुपर्छ र पार्टीको सञ्चार संयन्त्र परिचालन गर्नुपर्छ। बालेनले भने मोबाइलबाट एउटा पोस्ट राखेपछि त्यसले स्वतः ठूलो दर्शक समूहसम्म पुग्ने सम्भावना राख्छ। यो पहुँच उनको राजनीतिक पुँजी हो। यसले उनलाई प्रचारका लागि छुट्टै ठूलो संयन्त्र आवश्यक नपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ। उनका समर्थक आफैँ सामग्री फैलाउँछन्। विरोधीले आलोचना गर्छन्। सञ्चारमाध्यमले समाचार बनाउँछन्। एउटै पोस्ट विभिन्न माध्यमबाट फेरि फैलिन्छ। यसरी बालेनको व्यक्तिगत सामाजिक सञ्जाल एउटा ठूलो सार्वजनिक मञ्च बनेको छ। उनको सामाजिक सञ्जालको प्रभाव राजनीतिक टिप्पणीमा मात्र सीमित छैन। पहिरन सार्वजनिक गर्छन् भने फेसनको चर्चा हुन्छ। गीत राख्छन् भने संगीतको प्रसंग उठ्छ। सरकारी उत्पादनको तस्बिर राख्छन् भने बजारमा चासो पैदा हुन्छ। कुनै राजनीतिक टिप्पणी गर्छन् भने दल, नेता र सरकार बहसको केन्द्रमा आउँछन्। गत मेमा उनले सेतो सर्ट, धर्के पाइन्ट, सेतो जुत्ता र कालो चस्मामा खिचिएको तस्बिर सार्वजनिक गरेपछि त्यही पहिरनको नक्कल गर्दै टिकटक भिडियो बनाउने क्रम बढ्यो। कतिपयले कृत्रिम बौद्धिकता प्रयोग गरेर आफूलाई त्यही शैलीमा प्रस्तुत गरे। उनको पहिरन सामाजिक सञ्जालमा ट्रेन्ड बन्यो। त्यसपछि उनले सरकारी स्वामित्वको दुग्ध विकास संस्थानको चिजको तस्बिर राख्दै ‘से चिज, डीडीसीको चिज’ लेखे। उक्त पोस्टमा लाखौँ प्रतिक्रिया र हजारौँ टिप्पणी आएको विवरण सार्वजनिक भयो। सरकारी उत्पादनको प्रचारका लागि प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत फेसबुक पोस्टले यति ठूलो पहुँच बनाउनु सामान्य घटना होइन। उनी कुनै उत्पादनको तस्बिर राख्छन् भने त्यसले बजारमा चासो पैदा गर्न सक्छ। पहिरन सार्वजनिक गर्छन् भने फेसनको चर्चा हुन्छ। गीत प्रयोग गर्छन् भने संगीतको प्रसंग उठ्छ। यसले बालेनको सामाजिक सञ्जालको प्रभाव राजनीतिक प्रचारभन्दा बाहिर पुगिसकेको देखाउँछ। उनी कुनै उत्पादनको तस्बिर राख्छन् भने त्यसले बजारमा चासो पैदा गर्न सक्छ। पहिरन सार्वजनिक गर्छन् भने फेसनको चर्चा हुन्छ। गीत प्रयोग गर्छन् भने संगीतको प्रसंग उठ्छ। उनको एउटा पोस्टले सार्वजनिक ध्यान तान्ने क्षमता बनाएको छ। यही क्षमता उनलाई अरू राजनीतिक नेताबाट फरक बनाउने प्रमुख पक्ष हो। प्रतिबन्धदेखि आन्दोलनसम्म बालेनको सामाजिक सञ्जालको राजनीतिक शक्ति बुझ्न २०८२ भदौको घटनाक्रम फर्केर हेर्नुपर्छ। नेपालमा सूचीकरण नभएका फेसबुक, युट्युब, इन्स्टाग्रामलगायत सामाजिक सञ्जालमाथि प्रतिबन्ध लगाउने सरकारी निर्णय सार्वजनिक भएपछि १९ भदौमा तत्कालीन काठमाडौं महानगरका मेयर बालेनले फेसबुकमा कविता शैलीमा लेखे, ‘भोलिबाट सपनामै भेट होला, बाटोमा ढाट लागेपछि।’ उनको यो पोस्टले तत्कालै ठूलो प्रतिक्रिया पायो। सरकारको निर्णयविरुद्ध असन्तुष्टि व्यक्त गरिरहेका युवाले त्यसलाई आफ्नो भावनाको प्रतिनिधित्वका रूपमा लिए। पोस्टमा आएका हजारौँ प्रतिक्रियामध्ये अधिवक्ता सागर सरगम चेम्जोङको टिप्पणी थियो, ‘टिकटक खोलेर पुरानाहरूको भण्डाफोर गर्दै नयाँ राजनीतिक दल गठन गर्नुहोस्।’ त्यो टिप्पणी आफैँमा सामाजिक सञ्जालमा चलेको असन्तुष्टिको संकेत थियो। भोलिपल्ट बालेनले अर्को पोस्ट गरे, ‘फेसबुक बन्द गरेर नि तनाव हुँदोरहेछ। अब अरूले काम गरेको मात्र देख्ने भए। बोलेको नसुन्ने भए। गाह्रो छ हामीजस्ता भाषण दिनेहरूलाई।’ यो व्यङ्ग्यात्मक अभिव्यक्तिले उनको शैलीलाई फेरि चर्चामा ल्यायो। तर सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धको विरोध त्यतिबेला मात्रै सुरु भएको थिएन। टिकटकमा ‘नेपो बेबी’ ट्रेन्ड चलिरहेको थियो। राजनीतिक नेताका सन्तानको विलासी जीवनशैली, महँगा घडी, झोला, गाडी र उनीहरूका गतिविधिका तस्बिर तथा भिडियो सार्वजनिक भइरहेका थिए। युवाको असन्तुष्टि राजनीतिक पहुँच, भ्रष्टाचार, अवसरको असमानता र कुशासनविरुद्ध केन्द्रित हुँदै थियो। सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध त्यस असन्तुष्टिको तत्कालीन कारण बन्यो। तर आन्दोलनको पृष्ठभूमि धेरै गहिरो थियो। आन्दोलनमा प्रत्यक्ष अग्रभागमा नदेखिए पनि बालेनको सामाजिक सञ्जाल उपस्थिति आन्दोलनकारीका लागि महत्त्वपूर्ण बन्यो। उनले उठाएका मुद्दा आन्दोलनको राजनीतिक बहससँग जोडिए। २१ भदौमा अधिकांश सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध लागेपछि २३ भदौको जेन–जी आन्दोलनको तयारी तीव्र भयो। माइतीघरबाट सुरु भएको प्रदर्शन बानेश्वर पुग्दा प्रहरीको गोली लागेर विद्यार्थी तथा युवा ढले। त्यस दिन १९ जनाको मृत्यु भएको र सयौँ घाइते भएको विवरण सार्वजनिक भयो। रक्ताम्य युवा, संसद् भवनअगाडि ढलेका विद्यार्थी र सुरक्षाकर्मीको बल प्रयोगका दृश्य सामाजिक सञ्जालमा फैलिँदा देशभर आक्रोश बढ्यो। त्यही बेला बालेनको अर्को पोस्ट आयो। उनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई लक्षित गर्दै लेखे, ‘तेरो भरौटेहरूको पो बा भइस्।’ ओलीलाई आतंककारी भन्दै गरिएको उक्त अभिव्यक्ति सामाजिक सञ्जालमा व्यापक रूपमा फैलियो। उपलब्ध विवरणअनुसार उक्त पोस्टमा एक लाख ५० हजारभन्दा बढी प्रतिक्रिया र एक लाख २० हजारभन्दा बढी साझेदारी भएको थियो। त्यसपछि बालेनले जेन–जीलाई सम्बोधन गर्दै लेखे, ‘तपाईंहरूको हत्याराको राजीनामा आइसकेको छ। अब संयमित हुनुहोस्।’ उनले आन्दोलनकारीलाई प्रधानसेनापतिसँग वार्ता गर्न तयार रहन र वार्ताअघि संसद् विघटन हुनुपर्ने धारणा पनि सार्वजनिक गरे। आन्दोलनको नेतृत्व औपचारिक रूपमा कसले गरिरहेको थियो भन्ने स्पष्ट थिएन। तर बालेनका पोस्टले आन्दोलनको राजनीतिक दिशा र त्यसपछिको सत्ता व्यवस्थाबारे बहसलाई प्रभावित गरिरहेको थियो। राजनीतिक विश्लेषक जगन्नाथ लामिछानेले अन्य दलका नेताले बुझ्न नसकेको युवा पुस्ताको भावनालाई बालेनले राजनीतिक अवसरमा बदल्न सकेको विश्लेषण गरेका थिए। उनको भनाइ थियो, “प्रधानमन्त्री पद त्यागेर उनले भविष्यमा प्रधानमन्त्री भन्ने न्यारेटिभ सेट गरिदिए। उनीजस्तो चलाख खेलाडी अरू देखिएनन्।” उनको विश्लेषणमा सामाजिक सञ्जालमार्फत युवामाझ आफ्ना कुरा पुर्याएका बालेनले आन्दोलनमा प्रेरणा दिनेदेखि नयाँ सरकार बनाउनसम्म भूमिका खेले।यो घटनाक्रमले बालेनको राजनीतिक शक्तिको अर्को पक्ष उजागर गर्यो। आन्दोलनमा प्रत्यक्ष अग्रभागमा नदेखिए पनि बालेनको सामाजिक सञ्जाल उपस्थिति आन्दोलनकारीका लागि महत्त्वपूर्ण बन्यो। उनले उठाएका मुद्दा आन्दोलनको राजनीतिक बहससँग जोडिए। आन्दोलनकारीको एउटा हिस्साले उनलाई अन्तरिम सरकारको नेतृत्व लिन आग्रह गर्यो। तर उनी तत्काल प्रधानमन्त्री बन्न तयार भएनन्। उनले पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीलाई समर्थन गरे। यो निर्णय पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक भयो। बालेनले आफूले कार्कीलाई समर्थन गरेको जानकारी दिँदै अन्तरिम सरकारको काम निर्वाचन गराउनु मात्र भएको धारणा राखे। जेन–जी आन्दोलनपछिको नेतृत्व चयनमा उनी स्वयं प्रत्यक्ष पदमा नगए पनि उनको समर्थनले राजनीतिक बहसलाई प्रभावित गर्यो। राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक कृष्ण पोखरेलले नयाँ पुस्ताले बालेनलाई राजनीतिक आदर्शका रूपमा हेर्न थालेको बताएका थिए। उनले भनेका थिए, “हाम्रो पालामा मनमोहन अधिकारी, बीपी कोइराला राजनीतिका आइडल थिए। अहिलेको राजनीतिमा आइडल हराएका बेला युवाले बालेनलाई आइडल मानेका छन्।” उनको विश्लेषणमा सामाजिक सञ्जालमार्फत युवामाझ आफ्ना कुरा पुर्याएका बालेनले आन्दोलनमा प्रेरणा दिनेदेखि नयाँ सरकार बनाउनसम्म भूमिका खेले।यो घटनाक्रमले बालेनको राजनीतिक शक्तिको अर्को पक्ष उजागर गर्यो। उनी सडकमा हजारौँ मानिसको नेतृत्व गर्दै नारा लगाउने नेता थिएनन्। तर उनको एउटा पोस्टले सडकमा रहेका मानिसको मनोविज्ञान, राजनीतिक नेतृत्व र सत्ता समीकरणमा प्रभाव पार्न सक्थ्यो। काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर निर्वाचित भएलगत्तै उनले संघीय सरकार र परम्परागत राजनीतिक नेतृत्वसँगको असन्तुष्टि सार्वजनिक गर्ने माध्यमका रूपमा फेसबुक प्रयोग गर्न थालेका थिए। जेन–जी आन्दोलनपछि उनको राजनीतिक उचाइ बढ्नुको एउटा प्रमुख कारण यही थियो। उनले आन्दोलनको भावनालाई आफ्नो राजनीतिक पहिचानसँग जोड्न सके। त्यसपछि सामाजिक सञ्जालमा उनको उपस्थिति केवल लोकप्रिय व्यक्तिको उपस्थितिमा सीमित रहेन, राष्ट्रिय राजनीतिको प्रभावशाली केन्द्र बन्यो। सरकारसँग फेसबुकमै भिडन्त बालेनको सामाजिक सञ्जालमा आधारित राजनीतिक शैली जेन–जी आन्दोलनपछि अचानक बनेको होइन। काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर निर्वाचित भएलगत्तै उनले संघीय सरकार र परम्परागत राजनीतिक नेतृत्वसँगको असन्तुष्टि सार्वजनिक गर्ने माध्यमका रूपमा फेसबुक प्रयोग गर्न थालेका थिए। मेयरको जिम्मेवारी सम्हालेपछि उनले सडक, फुटपाथ, अवैध संरचना, नदी अतिक्रमण र सार्वजनिक सम्पत्तिका विषयमा आक्रामक अभियान चलाए। डोजर प्रयोग गरेर संरचना हटाउने, फुटपाथ खाली गराउने र महानगरको अधिकार क्षेत्रमा हस्तक्षेप भएको भन्दै संघीय निकायलाई चुनौती दिने उनको शैली चर्चित भयो। यस क्रममा उनी कहिले मन्त्रीसँग, कहिले मन्त्रालयसँग, कहिले प्रहरी प्रशासनसँग त कहिले राजनीतिक दलका नेतासँग सामाजिक सञ्जालमै भिडे। सरकारी निकायले काम नगरेको भन्दै उनले सार्वजनिक रूपमा प्रश्न उठाउँथे। संघीय सरकारको निर्णयप्रति असन्तुष्टि भए फेसबुकमै व्यङ्ग्य गर्थे। कतिपय अवस्थामा नामै लिएर आलोचना गर्थे। कुनै मन्त्रीलाई जवाफ दिन प्रेस विज्ञप्ति निकाल्नुपर्दैनथ्यो। उनी फेसबुकमा लेख्थे र त्यसपछि समर्थक, आलोचक, पत्रकार र राजनीतिक दलका नेता सबैले त्यसको अर्थ खोज्न थाल्थे। अरू नेताले सरकारको आलोचना गर्न संसदीय बैठक, पत्रकार सम्मेलन वा पार्टीका औपचारिक वक्तव्य प्रयोग गर्थे। बालेनले भने आफ्नो फेसबुक पेजलाई नै सार्वजनिक राजनीतिक मञ्च बनाए। कुनै मन्त्रालयले काम नगरेको आरोप लगाउन उनलाई पत्रकार सम्मेलन आवश्यक पर्दैनथ्यो। कुनै मन्त्रीलाई जवाफ दिन प्रेस विज्ञप्ति निकाल्नुपर्दैनथ्यो। उनी फेसबुकमा लेख्थे र त्यसपछि समर्थक, आलोचक, पत्रकार र राजनीतिक दलका नेता सबैले त्यसको अर्थ खोज्न थाल्थे। नोभेम्बर ६ मा प्रकाशित एक विश्लेषणले मेयर हुँदा उनले गरेका २०७ पोस्टमध्ये ३९ वटामा कुनै व्यक्ति वा निकायको आलोचना वा व्यङ्ग्य गरिएको देखाएको छ। तीमध्ये धेरैजसो संघीय सरकारका अधिकारी र राजनीतिक नेतृत्व लक्षित थिए। मार्च २०२५ मा उनले सरकारलाई लक्षित गर्दै लेखेका थिए, ‘यदि कसैले अन्योल खेतीमा विद्यावारिधि गर्न सक्छ भने वर्तमान सरकारलाई दिनुहोस्।’ उनको यही शैलीले उनलाई पुराना राजनीतिक दलका नेताभन्दा फरक बनायो। एउटा पोस्ट समाचार बन्थ्यो। समाचारको प्रतिक्रियामा अर्को राजनीतिक टिप्पणी आउँथ्यो। त्यसपछि फेरि सामाजिक सञ्जालमा बहस चल्थ्यो। यसरी बालेनले एउटा यस्तो सञ्चार चक्र बनाए, जहाँ उनी आफैँ सामग्री उत्पादन गर्ने, सञ्चारमाध्यमले त्यसलाई समाचार बनाउने र सर्वसाधारणले पुनः सामाजिक सञ्जालमा फैलाउने केन्द्रमा रहे। मेयरका रूपमा उनले गरेका कामलाई पनि यही माध्यमबाट सार्वजनिक गर्थे। सडकका समस्या, विद्यालयका छात्रवृत्ति, रोजगारी, सरसफाइ र सार्वजनिक सेवा सुधारका विषयलाई छोटा पोस्ट र भिडियोमा प्रस्तुत गर्थे। सन् २०२३ को अक्टोबरमा सार्वजनिक भएको श्रम बैंकसम्बन्धी भिडियो यसको उदाहरण हो। महानगरले प्रत्येक वर्ष १५ हजार युवालाई तालिम दिने र कम्तीमा पाँच हजारलाई रोजगारी उपलब्ध गराउने लक्ष्य सार्वजनिक गरेको थियो। उक्त भिडियोले ३७ लाख ८० हजार प्रतिक्रिया तथा साझेदारी प्राप्त गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। यो उनको मेयरकालको सबैभन्दा बढी फैलिएको सामग्रीमध्ये एक थियो। मानिसहरू केवल विवाद र राजनीतिक गालीमा मात्र आकर्षित हुँदैनन्। रोजगारी, तालिम र प्रत्यक्ष लाभका विषयले पनि ठूलो पहुँच पाउन सक्छन्। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछ। मानिसहरू केवल विवाद र राजनीतिक गालीमा मात्र आकर्षित हुँदैनन्। रोजगारी, तालिम र प्रत्यक्ष लाभका विषयले पनि ठूलो पहुँच पाउन सक्छन्। तर विवाद, प्रत्यक्ष चुनौती र नामै लिएर गरिने आलोचनाले सामान्य प्रशासनिक जानकारीभन्दा बढी प्रतिक्रिया ल्याउने गरेको तथ्य पनि सामाजिक सञ्जालको विश्लेषणले देखाएको छ। पोस्टको गणित र दर्शकको मनोविज्ञान बालेनको सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको अर्को रोचक पक्ष उनको पोस्ट गर्ने समय र अभिव्यक्तिको शैली हो। उनी धेरै बोल्दैनन्। लामो अन्तर्वार्ता दिँदैनन्। सार्वजनिक कार्यक्रममा पनि प्रायः छोटो अभिव्यक्ति दिन्छन्। तर फेसबुकमा लेख्दा छोटो वाक्य, व्यङ्ग्य, संकेत र कहिलेकाहीँ तीखो टिप्पणी प्रयोग गर्छन्। उनको पोस्टको अर्थ धेरै पटक प्रत्यक्ष रूपमा खुलाइएको हुँदैन। कसलाई लक्षित गरिएको हो, कुन घटनालाई संकेत गरिएको हो र त्यसको राजनीतिक अर्थ के हो भन्ने कुरा दर्शकले आफैँ खोज्नुपर्छ। यही अस्पष्टताले पनि पोस्टलाई लामो समयसम्म चर्चामा राख्छ। नोभेम्बर १ मा उनले लेखेको एउटा पोस्ट यसको उदाहरण हो। ‘समय आएपछि सबैको नराम्रो दिन आउनेछ। एक–दुई जना उम्किन्छन् भन्ने सपना कसैले नदेखे हुन्छ’ भन्ने आशयको उक्त अभिव्यक्ति कसलाई लक्षित थियो भन्ने खुलाइएको थिएन। तर त्यसबेला न्यायालयमा बिचौलियाको पहुँच र सञ्चारमाध्यममा प्रहरी परिचालनसम्बन्धी विवाद चलिरहेको थियो। पोस्टले राजनीतिक तथा सञ्चार क्षेत्रमा विभिन्न व्याख्या जन्मायो। अध्ययनअनुसार मन्त्रीलाई खुला पत्र, नामै लिएर गरिने आरोप र समयसीमा तोकेर दिइने चुनौतीजस्ता विवादमुखी पोस्टमा सामान्य पोस्टको तुलनामा ३९ प्रतिशत बढी टिप्पणी र ६६ प्रतिशत बढी साझेदारी आउने गरेको छ। अर्को प्रसंगमा उनले राजदूत नियुक्तिको विषयमा व्यङ्ग्य गर्दै आफू पनि राजदूत बन्न चाहेको र प्रधानमन्त्रीको नम्बर कसैसँग भए उपलब्ध गराइदिन आग्रह गरेको शैलीमा लेखे। सरकारी नियुक्तिमा हुने राजनीतिक चलखेलमाथि बहस चलिरहेका बेला आएको उक्त पोस्टले प्रशासनिक नियुक्तिमाथि प्रश्न उठायो। त्यस्तै, बजेट सार्वजनिक भएको रात उनले दुई शब्द लेखे, ‘रेस्ट अस्योर्ड।’ छोटो पोस्टले बजेटका प्राथमिकता र आर्थिक नीतिभन्दा प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्तिको अर्थबारे बहस बढी चलायो। नेपाली टाइम्सका नोबेल रिमालले बालेनका सन् २०२२ देखि सन् २०२६ जुनसम्मका ६९६ पोस्ट विश्लेषण गरेका छन्। उक्त अध्ययनले उनको पोस्टको प्रभाव र दर्शकको प्रतिक्रियाबीचको सम्बन्ध देखाएको छ। अध्ययनअनुसार मन्त्रीलाई खुला पत्र, नामै लिएर गरिने आरोप र समयसीमा तोकेर दिइने चुनौतीजस्ता विवादमुखी पोस्टमा सामान्य पोस्टको तुलनामा ३९ प्रतिशत बढी टिप्पणी र ६६ प्रतिशत बढी साझेदारी आउने गरेको छ। सन् २०२२ मा उनको पोस्टमा औसत ७४७ टिप्पणी आउने गरेकोमा सन् २०२६ मा मध्यक टिप्पणी संख्या ४० हजार ५११ पुगेको अध्ययनले देखाएको छ। यो अध्ययनले बालेनको लोकप्रियता केवल अनुयायीको संख्यामा आधारित छैन भन्ने देखाउँछ। उनको पोस्टमा आउने दर्शक सक्रिय छन्। उनीहरू प्रतिक्रिया दिन्छन्, टिप्पणी गर्छन् र सामग्रीलाई अन्य समूह तथा प्लेटफर्ममा फैलाउँछन्। अध्ययनले फेसबुकको अर्को पक्ष पनि औँल्याएको छ। पोस्टमा आउने टिप्पणीमध्ये सबैभन्दा माथि देखिने टिप्पणीले त्यसपछिको बहसको स्वर निर्धारण गर्न सक्छ। बालेनको एउटा रीलमा समर्थकले लेखेको ‘बालेनले सोचे म सहमत हुन्छु, बालेन बोले म सुन्छु, बालेनले आदेश दिए म पालना गर्छु’ भन्ने टिप्पणी ९१९ जनाले मन पराएका थिए। फेसबुकले हजारौँ टिप्पणीमध्ये त्यसलाई माथि देखाएको थियो। बालेनको सामाजिक सञ्जालको प्रभावलाई राजनीतिक र सांस्कृतिक लोकप्रियतामा मात्र सीमित राख्न मिल्दैन। यो उनको आर्थिक जीवनसँग समेत जोडिएको छ। यसले सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता नेताले लेखेको सामग्रीबाट मात्रै निर्माण हुँदैन भन्ने देखाउँछ। समर्थकको प्रतिक्रिया, प्लेटफर्मको एल्गोरिदम र सामग्रीलाई पुनः प्रसार गर्ने दर्शक सबैले मिलेर राजनीतिक छवि निर्माण गर्छन्। बालेनको लोकप्रियताको अर्को आधार उनको कम बोल्ने शैली पनि हो। धेरै नेता दैनिक पत्रकार सम्मेलन गर्छन्, अन्तर्वार्ता दिन्छन् र सार्वजनिक कार्यक्रममा भाषण गर्छन्। बालेन भने आफूले चाहेको समयमा मात्र बोल्छन्। यसले उनको एउटा पोस्टको प्रतीक्षा गर्ने मनोविज्ञान निर्माण गरेको छ। तर मौनता सधैँ सकारात्मक राजनीतिक रणनीति हुन सक्दैन। जनताको प्रश्नको जवाफ नदिनु, सञ्चारमाध्यमसँग संवाद नगर्नु र सार्वजनिक जवाफदेहिताबाट टाढा रहनु लोकतान्त्रिक नेतृत्वका लागि समस्या बन्न सक्छ। सम्पत्तिको स्रोत सामाजिक सञ्जाल बालेनको सामाजिक सञ्जालको प्रभावलाई राजनीतिक र सांस्कृतिक लोकप्रियतामा मात्र सीमित राख्न मिल्दैन। यो उनको आर्थिक जीवनसँग समेत जोडिएको छ। सन् २०२६ अप्रिलमा सार्वजनिक भएको सम्पत्ति विवरणमा उनले सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल सामग्री सिर्जनालाई आफ्नो आम्दानीको प्रमुख स्रोतका रूपमा उल्लेख गरेका थिए। फेसबुक, युट्युब, टिकटक, स्पोटिफाइ र आइट्युन्सजस्ता माध्यमबाट प्राप्त आम्दानी विवरणमा समेटिएको थियो। प्रधानमन्त्री कार्यालयमा बुझाइएको विवरणअनुसार उनको बैंक खातामा एक करोड ४६ लाख रुपैयाँ निक्षेप रहेको उल्लेख थियो। सामाजिक सञ्जालबाट प्राप्त आम्दानीलाई उनले आफ्नो सम्पत्तिको स्रोतका रूपमा देखाएका थिए। धनुषामा १.२ बिघा र काठमाडौंमा पाँच आना जग्गाको विवरणसमेत सार्वजनिक भएको थियो। परिवारका नाममा रहेको जग्गा तथा श्रीमतीको पुर्ख्यौली सुनचाँदी छुट्टै विवरणमा राखिएको थियो। यो विवरणले सामाजिक सञ्जाल उनको राजनीतिक प्रचारको माध्यम मात्र नभई आर्थिक स्रोतसमेत भएको देखाउँछ। डिजिटल सामग्री उत्पादन, दर्शकको पहुँच र प्लेटफर्मबाट प्राप्त आम्दानी उनको आर्थिक जीवनसँग जोडिएको छ। कुनै कलाकारले गीत सार्वजनिक गरेर युट्युबबाट आम्दानी गर्नु सामान्य कुरा हो। तर त्यही कलाकार प्रधानमन्त्री बनेपछि उनको व्यक्तिगत सामाजिक सञ्जालबाट सरकारी सूचना प्रवाह हुन थालेमा नयाँ प्रश्न उठ्छन्। सरकारी पदको पहुँच र व्यक्तिगत खाताको आर्थिक लाभबीचको सीमा कहाँ हुन्छ? प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत फेसबुक पेजमा सरकारी निर्णय सार्वजनिक हुँदा त्यसबाट प्राप्त हुने दृश्य संख्या र आम्दानी कसरी व्यवस्थापन हुन्छ? सार्वजनिक पदमा पुगेपछि पनि व्यक्तिगत पेजको मुद्रीकरण जारी रहन मिल्छ कि मिल्दैन? सरकारी स्रोतबाट तयार भएको भिडियो वा सम्बोधन व्यक्तिगत खातामा पहिले राख्दा त्यसको आर्थिक र संस्थागत स्वामित्व कसको हुन्छ? यी प्रश्न बालेनको लोकप्रियतासँगै जोडिएर आएका छन्। प्रधानमन्त्रीका सञ्चार संयोजक सुरेन्द्र बजगाईंले सामाजिक सञ्जालबाट आम्दानी हुने पेजमा पहिलेजस्तो धेरै सामग्री पोस्ट नभएको र आधिकारिक सामग्री अत्यन्त कम रहेको बताएका छन्। फेसबुक पेजको परिचय अझै कलाकारकै रूपमा रहनुको कारणबारे भने आफूलाई जानकारी नभएको उनको प्रतिक्रिया थियो। सरकारी निकायका खातामा त्यो स्तरको पहुँच छैन। त्यसैले व्यक्तिगत खाताबाट सूचना सार्वजनिक गर्दा तत्काल ठूलो संख्यामा मानिससम्म पुग्न सकिन्छ। तर सरकारी सूचना कुनै व्यक्तिको निजी सम्पत्तिजस्तो हुन सक्दैन। यसले सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक पदबीचको सम्बन्धलाई थप जटिल बनाएको छ। व्यक्तिगत खातामा लाखौँ अनुयायी छन्। सरकारी निकायका खातामा त्यो स्तरको पहुँच छैन। त्यसैले व्यक्तिगत खाताबाट सूचना सार्वजनिक गर्दा तत्काल ठूलो संख्यामा मानिससम्म पुग्न सकिन्छ। तर सरकारी सूचना कुनै व्यक्तिको निजी सम्पत्तिजस्तो हुन सक्दैन। सरकार परिवर्तन भए पनि सरकारी अभिलेख, निर्णय र सूचना प्रणाली निरन्तर रहनुपर्छ। प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत खातामा पहुँच नहुने वा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग नगर्ने नागरिकले पनि सरकारी सूचना समान रूपमा पाउनुपर्छ। लोकप्रियताको अर्को पाटो बालेनको लोकप्रियता जति ठूलो छ, उनको शैलीमाथि उठ्ने प्रश्न पनि उत्तिकै गम्भीर छन्। सामाजिक सञ्जालमा लाखौँ मानिसको समर्थन पाउनु र लोकतान्त्रिक संस्थाप्रति जवाफदेही हुनु एउटै कुरा होइन। एउटा पोस्टमा लाखौँ प्रतिक्रिया आउनु त्यसमा व्यक्त गरिएको विचारको सत्यता वा नीतिगत औचित्यको प्रमाण पनि होइन। प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह। फाइल तस्बिर उनको कार्यशैलीमाथि आलोचना गर्नेहरूले मुख्यतः तीनवटा विषय उठाउने गरेका छन्। पहिलो, सञ्चारमाध्यमसँग पर्याप्त संवाद नगर्ने प्रवृत्ति। दोस्रो, व्यक्तिगत खाताबाट सरकारी निर्णय र सूचना सार्वजनिक गर्ने अभ्यास। तेस्रो, सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रियता र वास्तविक शासन क्षमताबीचको अन्तर। बालेनको मेयरकालमा महानगरका कामलाई लिएर प्रशंसा र आलोचना दुवै भए। अवैध संरचना हटाउने, फुटपाथ खाली गर्ने, नदी अतिक्रमण नियन्त्रण गर्ने, छात्रवृत्ति प्रणालीलाई व्यवस्थित बनाउने र सार्वजनिक विद्यालयमा सुधारको प्रयास गर्ने कामले उनलाई लोकप्रिय बनायो। तर बजेट खर्च, विकास आयोजना कार्यान्वयन र प्रशासनिक व्यवस्थापनका विषयमा प्रश्न उठे। काठमाडौं महानगरको बजेट खर्च कमजोर रहेको र पुँजीगत खर्च अपेक्षाभन्दा कम भएको विवरण सार्वजनिक भएका थिए। सार्वजनिक खर्च पुनरावलोकन आयोगका संयोजक डिल्लीराज खनालले महानगरको कमजोर खर्च क्षमतालाई तयारी र आयोजना छनोटको समस्यासँग जोड्दै भनेका थिए, “आयोजनाको पर्याप्त तयारी र उपयुक्त छनोट नहुँदा खर्च कम भएको हो। खरिद प्रक्रिया र आयोजना विकास प्रभावकारी नहुँदा लागत बढेको र काम अधुरो रहेको अवस्था देखिएको छ।” त्यस्तै, महानगरका प्रवक्ता नवीन मानन्धरले व्यावसायिक भवनका बेसमेन्ट पार्किङमा पसल तथा रेस्टुरेन्ट सञ्चालन भएको र भवन निर्माण मापदण्ड उल्लङ्घन भएको विषयमा महानगरले कारबाही गरेको बताएका थिए। उनका अनुसार सहरभरि यस्ता उल्लङ्घन व्यापक थिए। महानगरको तथ्यांकमा कम्तीमा २०२ वटा भवन मापदण्डविपरीत रहेको उल्लेख थियो। बालेनको मेयरकाललाई केवल डोजर र फेसबुक पोस्टका आधारमा मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन। उनले थालेका सुधार, त्यसको कार्यान्वयन, नागरिकमा परेको प्रभाव र अधुरा काम सबैको मूल्याङ्कन आवश्यक छ। तर फुटपाथ व्यवसायीको अनुभव फरक छ। सडक खाली गराउने अभियानमा विस्थापित भएका व्यवसायीले वैकल्पिक व्यवस्था नगरी जीविकोपार्जनको बाटो बन्द गरिएको आरोप लगाएका थिए। फुटपाथ व्यवसायी अर्जुन भट्टराईले आफ्नो अनुभव सुनाउँदै भनेका थिए, “चुनावअघि मेयरले हाम्रो व्यवस्थापन गरिदिन्छु भन्नुभएको थियो। पछि जीविका चलाउन ठाउँ माग्दा मेरो टाउको फुट्यो।” उनको गुनासो थियो, “अन्ततः नेताहरू चुनाव जितेपछि सर्वसाधारणका समस्या बिर्सन्छन् भन्ने देखियो।” यस्ता अनुभवले बालेनको लोकप्रियता र कार्यसम्पादनबीचको सम्बन्धलाई पुनः जाँच्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्छन्। सामाजिक सञ्जालमा देखिने उपलब्धि र सरकारी अभिलेखमा देखिने प्रगति सधैँ एउटै हुँदैनन्। उनका समर्थकले पुरानो प्रशासनिक ढाँचा तोड्ने र काम गर्न खोज्ने नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। आलोचकले सार्वजनिक संवादबाट टाढा रहने र व्यक्तिगत लोकप्रियतालाई संस्थागत जवाफदेहिताभन्दा माथि राख्ने पात्रका रूपमा हेर्छन्। दुवै पक्षका तर्कमा वास्तविकता छन्। त्यसैले बालेनको मेयरकाललाई केवल डोजर र फेसबुक पोस्टका आधारमा मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन। उनले थालेका सुधार, त्यसको कार्यान्वयन, नागरिकमा परेको प्रभाव र अधुरा काम सबैको मूल्याङ्कन आवश्यक छ। चुनावमा बदलिएको डिजिटल शक्ति जेन–जी आन्दोलनपछि बालेनको राजनीतिक उचाइ बढेको थियो। अन्तरिम सरकारको नेतृत्व अस्वीकार गरेर सुशीला कार्कीलाई समर्थन गर्ने निर्णयले उनलाई तत्कालीन सत्ता समीकरणभन्दा माथि रहेको पात्रका रूपमा प्रस्तुत गर्यो। त्यसपछि राष्ट्रिय राजनीतिमा उनको भूमिका विस्तार भयो। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीसँग जोडिएपछि उनको व्यक्तिगत लोकप्रियता पार्टीको चुनावी शक्तिसँग मिसियो। यसले परम्परागत राजनीतिक दलका लागि नयाँ चुनौती सिर्जना गर्यो। उनले झापा–५ बाट उम्मेदवारी दिने निर्णय गर्दा धेरैले त्यसलाई जोखिमपूर्ण मानेका थिए। काठमाडौं महानगरमा बलियो आधार बनाएका बालेनका लागि झापा एमाले अध्यक्ष तथा पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको राजनीतिक क्षेत्र थियो। तर उनले त्यही क्षेत्रमा चुनावी प्रतिस्पर्धा गर्ने निर्णय गरे। हिले राजनीतिक दलले उम्मेदवारको पहिचान र संगठनका आधारमा मत माग्थे। यसपटक उम्मेदवारको व्यक्तिगत डिजिटल पहिचानले पार्टीको समग्र चुनावी सन्देशलाई समेत प्रभाव पार्यो। डीडब्लूलाई दिएको प्रतिक्रियामा पूर्वसांसद तथा फिल्म निर्देशक असिम शाहले बालेनको चुनावी रणनीतिबारे बताएका थिए, “प्रधानमन्त्री बन्न चाहने व्यक्तिले प्रधानमन्त्रीलाई नै हराउनुपर्छ भन्ने उनको भनाइ थियो।” निर्वाचनमा बालेनले ६८ हजार ३४८ मत प्राप्त गर्दा ओलीले १८ हजार ७३४ मत पाए। यो मतान्तरले उनको लोकप्रियता काठमाडौं उपत्यकामा मात्र सीमित नरहेको देखायो। अन्ततः राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले प्रतिनिधिसभामा १८२ सिट जित्यो। लामो समयदेखि नेपाली राजनीतिमा स्थापित दलहरूको वर्चस्वलाई यसले ठूलो चुनौती दियो। बालेनको व्यक्तिगत लोकप्रियता पार्टीको चुनावी लहरसँग जोडिएर राष्ट्रिय सत्तामा पुग्यो। राजनीतिक विश्लेषक कृष्ण खनालले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको विजयमा बालेनको व्यक्तिगत लोकप्रियता निर्णायक बनेको बताएका छन्। उनका अनुसार रास्वपाको ठूलो विजय मुख्यतः बालेनको लोकप्रियतामा केन्द्रित थियो। पार्टीले उनलाई प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवारका रूपमा प्रस्तुत गरेपछि मतदातामा त्यसको बलियो प्रभाव पर्यो। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक परिवर्तन देखायो। पहिले राजनीतिक दलले उम्मेदवारको पहिचान र संगठनका आधारमा मत माग्थे। यसपटक उम्मेदवारको व्यक्तिगत डिजिटल पहिचानले पार्टीको समग्र चुनावी सन्देशलाई समेत प्रभाव पार्यो। पार्टीको औपचारिक प्रचारभन्दा व्यक्तिगत लोकप्रियताको प्रभाव धेरै ठाउँमा देखियो। यसरी सामाजिक सञ्जालमा बनाएको लोकप्रियता मतपेटिकामा परिणत भयो। बालेनको व्यक्तिगत ब्रान्ड चुनावी अभियानको सबैभन्दा ठूलो आकर्षण बन्यो। उनको एउटा सभा, एउटा तस्बिर र एउटा भिडियोले ठूलो संख्यामा मानिसलाई आकर्षित गर्यो। चुनावी अभियानमा समर्थकले सामाजिक सञ्जालमार्फत सामग्री फैलाए। पार्टीको औपचारिक प्रचारभन्दा व्यक्तिगत लोकप्रियताको प्रभाव धेरै ठाउँमा देखियो। यसरी सामाजिक सञ्जालमा बनाएको लोकप्रियता मतपेटिकामा परिणत भयो। मेयरमा स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएर जितेका बालेन राष्ट्रिय चुनावमा दलको उम्मेदवार बनेर पूर्वप्रधानमन्त्रीलाई हराउन सफल भए। प्रधानमन्त्रीको फेसबुक प्रधानमन्त्रीको शपथ लिएपछि बालेनको सामाजिक सञ्जाल प्रयोग समाप्त भएन। बरु त्यसको भूमिका परिवर्तन भयो। मेयर हुँदा उनी सरकारको आलोचना गर्थे। प्रधानमन्त्री बनेपछि सरकारका निर्णय, नीति र सार्वजनिक सन्देश आफ्नै खाताबाट सार्वजनिक गर्न थाले। काठमाडौँ पोस्टका सम्पादक अनुप काफ्लेले प्रधानमन्त्री बनेपछि बालेनको फेसबुक पेजको बदलिएको भूमिकाबारे विश्लेषण गरेका छन्। उनका अनुसार मेयर हुँदा उनले फेसबुकबाट सत्तालाई जवाफदेही बनाउन खोज्थे, तर प्रधानमन्त्री बनेपछि त्यही पेज सरकारको सूचना र आश्वासन दिने माध्यम बनेको छ। काफ्लेको विश्लेषणमा बालेनले मेयर हुँदा गरेका २०७ पोस्टमध्ये ३९ वटामा कुनै व्यक्ति वा निकायको आलोचना गरेका थिए। प्रधानमन्त्री बनेपछि त्यस्तो आलोचनात्मक शैली निकै घटेको छ। उनले प्रधानमन्त्री बनेपछि गरेका ५८ पोस्टको अध्ययन गरेका थिए। अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेले प्रधानमन्त्रीले फेसबुकमा सार्वजनिक गर्ने निर्णयलाई सरकारको अन्तिम निर्णयका रूपमा बुझिने बताएका छन्। यसले प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत खाताको राजनीतिक र प्रशासनिक प्रभाव कति ठूलो भएको छ भन्ने देखाउँछ। मेयर हुँदा बालेनले आफ्ना पोस्टमा तथ्यांक, लक्ष्य र समयसीमा उल्लेख गर्थे। सडकका कुकुरको बन्ध्याकरण, रोजगारी तालिम र अन्य महानगरका कार्यक्रमको उपलब्धि संख्यात्मक रूपमा सार्वजनिक गर्थे। प्रधानमन्त्री बनेपछि भने उनका पोस्टमा मापनयोग्य लक्ष्यभन्दा आश्वासन बढी देखिएको काफ्लेको विश्लेषण छ। बजेट सार्वजनिक भएको रात उनले ‘रेस्ट अस्योर्ड’ लेखे। जेन–जी आन्दोलनको वार्षिकोत्सवमा सुशासन स्थापित हुने आश्वासन दिए। बाढीपहिरोका बेला उद्धार र सुरक्षाकर्मी परिचालनबारे आफ्नै पेजबाट जानकारी दिए। काफ्लेको अध्ययनले प्रधानमन्त्री बनेपछि उनको फेसबुक पेजमा व्यक्तिगत प्रकृतिका सामग्रीको हिस्सा बढेको र शासनसम्बन्धी सामग्रीको अनुपात घटेको देखाएको छ। प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत पेज अहिले नेपालको सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक खातामध्ये एक बनेको छ। अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेले प्रधानमन्त्रीले फेसबुकमा सार्वजनिक गर्ने निर्णयलाई सरकारको अन्तिम निर्णयका रूपमा बुझिने बताएका छन्। यसले प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत खाताको राजनीतिक र प्रशासनिक प्रभाव कति ठूलो भएको छ भन्ने देखाउँछ। प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत पेजमा सरकारी निर्णय सार्वजनिक हुँदा त्यसले तत्काल ठूलो संख्यामा मानिससम्म पहुँच बनाउँछ। तर सरकारी निर्णयको औपचारिक अभिलेख सरकारी निकायमै रहनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालको पोस्टले कानुनी र प्रशासनिक प्रक्रियाको स्थान लिन सक्दैन। बालेनको फेसबुक पेज अहिले राजनीतिक बहसको सबैभन्दा सक्रिय मञ्चमध्ये एक हो। तर त्यही पेजमा आउने टिप्पणीले सरकारको औपचारिक जवाफको स्थान लिन सक्दैन। प्रधानमन्त्रीले पोस्ट लेखेपछि नागरिकले त्यसमा प्रश्न गर्न सक्छन्, तर त्यसको उत्तर दिने औपचारिक दायित्व सरकार र सम्बन्धित निकायको हुन्छ। व्यक्तिगत आम्दानी र सार्वजनिक पद प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत सामाजिक सञ्जालबाट सरकारी सूचना प्रवाह हुन थालेपछि आर्थिक स्वार्थको प्रश्न पनि उठेको छ। फेसबुक, युट्युब र अन्य डिजिटल प्लेटफर्मबाट आम्दानी हुने खातामा सरकारी सूचना, सार्वजनिक सम्बोधन र सरकारी स्रोतबाट तयार भएका सामग्री राख्दा त्यसको स्वामित्व र आम्दानी कसरी व्यवस्थापन हुन्छ भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। फेसबुक र टिकटकका नीतिले निर्वाचित वा नियुक्त सरकारी पदाधिकारी तथा राजनीतिक दलका आधिकारिक खातालाई कतिपय आम्दानी सुविधाबाट अयोग्य ठहर गर्छन्। सामाजिक सञ्जालको मुद्रीकरणसम्बन्धी नीतिमा राजनीतिक पदाधिकारी र सरकारी निकायका खातालाई लिएर छुट्टै व्यवस्था छन्। फेसबुक र टिकटकका नीतिले निर्वाचित वा नियुक्त सरकारी पदाधिकारी तथा राजनीतिक दलका आधिकारिक खातालाई कतिपय आम्दानी सुविधाबाट अयोग्य ठहर गर्छन्। बालेनको फेसबुक पेज भने प्रधानमन्त्री बनेपछि पनि ‘म्युजिसियन/ब्यान्ड’ श्रेणीमै रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत पेजमा सरकारी सूचना र व्यक्तिगत सामग्री दुवै आउँछन्। यसले सामाजिक सञ्जाल कम्पनीका नियम, व्यक्तिगत आम्दानी र सार्वजनिक पदको मर्यादाबीचको सम्बन्धबारे प्रश्न उठाएको छ। प्रतिनिधिसभाको बैठकमा एमाले सचेतक नीता घतानीले प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत पेजबाट राष्ट्रका नाममा सम्बोधन सार्वजनिक गरिएको विषयमा प्रश्न उठाएकी थिइन्। उनले प्रश्न गरेकी थिइन्, “प्रधानमन्त्रीज्यू, तपाईंले राष्ट्रका नाममा सम्बोधन गर्नुभएको हो कि आफ्नो व्यक्तिगत फेसबुक पेजको भ्यु र मुद्रीकरण बढाउन खोज्नुभएको हो?” यो प्रश्न केवल बालेनको व्यक्तिगत खातासँग सम्बन्धित छैन। राज्यको सूचना प्रवाह, सरकारी स्रोतको प्रयोग र सार्वजनिक पदमा रहने व्यक्तिको निजी आर्थिक लाभबीचको सीमासँग जोडिएको छ। प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत खातामा सरकारी सूचना सार्वजनिक गर्दा तत्काल ठूलो पहुँच प्राप्त हुन्छ। तर त्यसले सरकारी सञ्चार प्रणालीलाई कमजोर बनाउनु हुँदैन। प्रधानमन्त्रीको कार्यालय, सरकारी सञ्चारमाध्यम र सम्बन्धित मन्त्रालयले नागरिकलाई समान रूपमा सूचना दिन सक्नुपर्छ। लोकप्रियता कि जवाफदेहिता? बालेनको लोकप्रियताको अर्को पाटो उनको सार्वजनिक छवि र राज्यको संस्थागत सञ्चारबीचको अन्तर हो। नेपालमा प्रधानमन्त्रीले आफ्नो विचार सार्वजनिक गर्न पाउनु स्वाभाविक हो। सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्नु पनि लोकतान्त्रिक अधिकारकै विषय हो। तर प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत लोकप्रियता सरकारी सूचनाको मुख्य माध्यम बन्न थालेपछि राज्यको सञ्चार संरचनाबारे बहस आवश्यक हुन्छ। प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत खातामा लाखौँ अनुयायी छन्। सरकारी निकायका खातामा त्यो स्तरको पहुँच छैन। त्यसैले व्यक्तिगत खाताबाट सूचना सार्वजनिक गर्दा तत्काल ठूलो संख्यामा मानिससम्म पुग्न सकिन्छ। तर सरकारी सूचना कुनै व्यक्तिको निजी सम्पत्तिजस्तो हुन सक्दैन। सरकार परिवर्तन भए पनि सरकारी अभिलेख, निर्णय र सूचना प्रणाली निरन्तर रहनुपर्छ। बालेनले मेयर हुँदा संघीय सरकारलाई प्रश्न गर्न यही माध्यम प्रयोग गरेका थिए। प्रधानमन्त्री बनेपछि त्यही माध्यमबाट सरकारका निर्णय सार्वजनिक गर्न थालेका छन्। यो परिवर्तनको राजनीतिक अर्थ छ। बालेनको सामाजिक सञ्जालको प्रभावलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। तर लोकप्रियता र जवाफदेहिता एउटै कुरा होइनन्। सामाजिक सञ्जालमा धेरै अनुयायी हुनु जनताका सबै प्रश्नको जवाफ दिएको प्रमाण होइन। पोस्टमा लाखौँ प्रतिक्रिया आउनु सरकारको कामप्रति सबै नागरिक सन्तुष्ट छन् भन्ने पनि होइन। पत्रकार सम्मेलन, संसद् र सार्वजनिक सुनुवाइ लोकतान्त्रिक जवाफदेहिताका आधार हुन्। प्रधानमन्त्रीले आफूले चाहेको विषयमा मात्र पोस्ट गर्ने र असहज प्रश्नबाट टाढा रहने प्रवृत्ति बढेमा सामाजिक सञ्जाल संवादको माध्यमभन्दा एकतर्फी सूचना प्रवाहको माध्यम बन्न सक्छ। बालेनले मेयर हुँदा संघीय सरकारलाई प्रश्न गर्न यही माध्यम प्रयोग गरेका थिए। प्रधानमन्त्री बनेपछि त्यही माध्यमबाट सरकारका निर्णय सार्वजनिक गर्न थालेका छन्। यो परिवर्तनको राजनीतिक अर्थ छ। हिजो उनले सत्तालाई जवाफदेही बनाउन फेसबुक प्रयोग गर्थे। आज उनी आफैँ सत्तामा छन्। त्यसैले अब उनको सामाजिक सञ्जालमा आउने प्रत्येक पोस्टसँगै सरकारले गरेका कामको हिसाब पनि जनताले खोज्नेछन्। भाइरल राजनीतिबाट परिणामसम्म बालेनको उदयले नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ सम्भावना देखाएको छ। कुनै ठूलो राजनीतिक दलको संगठन, वर्षौँको पार्टी राजनीति वा परम्परागत राजनीतिक विरासतबिना पनि लोकप्रियता र डिजिटल पहुँचका आधारमा राष्ट्रिय नेतृत्वसम्म पुग्न सकिन्छ। तर यही उदयले अर्को चुनौती पनि खडा गरेको छ। सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय हुनु र देश सञ्चालन गर्नु एउटै कुरा होइन। पोस्ट लेखेर जनमत प्रभावित गर्न सकिन्छ, तर अर्थतन्त्र चलाउन नीति चाहिन्छ। भ्रष्टाचारविरुद्ध अभिव्यक्ति दिएर समर्थन जुटाउन सकिन्छ, तर भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि संस्थागत सुधार आवश्यक हुन्छ। डोजर चलाएर अवैध संरचना हटाउन सकिन्छ, तर व्यवस्थित सहर बनाउन दीर्घकालीन योजना चाहिन्छ। बालेनको राजनीतिक यात्राले पहिलो चरणमा लोकप्रियता निर्माण गर्ने, दोस्रो चरणमा त्यसलाई राजनीतिक समर्थनमा बदल्ने र तेस्रो चरणमा सत्तामा पुग्ने बाटो देखाएको छ। अब चौथो चरण सुरु भएको छ। त्यो हो, लोकप्रियतालाई परिणाममा बदल्ने चरण। प्रधानमन्त्रीको सामाजिक सञ्जालमा आउने प्रत्येक पोस्ट अब सरकारको कामको विकल्प बन्न सक्दैन। एउटा भाइरल तस्बिरले दिनभर चर्चा पाउन सक्छ। एउटा भिडियोले लाखौँ मानिसलाई मनोरञ्जन दिन सक्छ। उनको फेसबुकमा कति लाख अनुयायी छन् भन्ने कुरा अब मात्र पर्याप्त छैन। सरकारले कति रोजगारी सिर्जना गर्यो, कति विकास आयोजना सम्पन्न गर्यो, सार्वजनिक सेवा कति प्रभावकारी बनायो, भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा कति प्रगति गर्यो र राज्यका संस्थालाई कति बलियो बनायो भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुँदै गएको छ। राजनीतिक विश्लेषक कृष्ण खनालले बहुमत सरकारको जिम्मेवारीबारे स्पष्ट टिप्पणी गरेका छन्। उनका अनुसार, “बहुमतको सरकारले अब बहाना बनाउन पाउँदैन। बालेन र उनको मन्त्रिपरिषद्ले परिणाम दिनुपर्छ।” यो भनाइ बालेनको वर्तमान राजनीतिक अवस्थाको सार हो। विपक्षी दललाई दोष दिएर उम्किने ठाउँ सीमित छ। सरकारसँग संसद्को बलियो समर्थन छ। जनताले उनलाई पुरानो राजनीतिक प्रणाली परिवर्तन गर्ने आशासहित सत्तामा पुर्याएका छन्। प्रधानमन्त्रीको सामाजिक सञ्जालमा आउने प्रत्येक पोस्ट अब सरकारको कामको विकल्प बन्न सक्दैन। एउटा भाइरल तस्बिरले दिनभर चर्चा पाउन सक्छ। एउटा भिडियोले लाखौँ मानिसलाई मनोरञ्जन दिन सक्छ। एउटा व्यङ्ग्यले राजनीतिक वृत्तलाई तरंगित बनाउन सक्छ। तर ती सबैभन्दा ठूलो प्रश्न सरकारको कार्यसम्पादन नै हो। बालेनको राजनीतिक सफलताको कथा सामाजिक सञ्जालबाट सुरु भएको हुन सक्छ। तर त्यसको अन्तिम मूल्याङ्कन सामाजिक सञ्जालको प्रतिक्रियाले गर्नेछैन। त्यो मूल्याङ्कन नागरिकको जीवनमा आउने परिवर्तनले गर्नेछ। बालेनको राजनीतिक शक्तिको सबैभन्दा ठूलो आधार जनताको ध्यान तान्ने क्षमता हो। उनी सामान्य घटनालाई पनि राष्ट्रिय बहसमा बदल्न सक्छन्। उनको एउटा पोस्टले राजनीतिक दललाई जवाफ दिन बाध्य पार्न सक्छ। आज एउटा कालो चस्माको तस्बिर र देउसीको भिडियो भाइरल भइरहँदा बालेन फेरि सार्वजनिक चर्चाको केन्द्रमा छन्। उनको व्यक्तिगत शैली, पहिरन र सहज व्यवहारले समर्थकलाई आकर्षित गरिरहेको छ। आलोचकले भने प्रधानमन्त्रीको सार्वजनिक जिम्मेवारी र शासनशैलीमाथि प्रश्न उठाइरहेका छन्। बालेनको राजनीतिक शक्तिको सबैभन्दा ठूलो आधार जनताको ध्यान तान्ने क्षमता हो। उनी सामान्य घटनालाई पनि राष्ट्रिय बहसमा बदल्न सक्छन्। उनको एउटा पोस्टले राजनीतिक दललाई जवाफ दिन बाध्य पार्न सक्छ। उनको एउटा तस्बिरले फेसन बजारमा चर्चा ल्याउन सक्छ। उनको एउटा भिडियोले लाखौँ दर्शक आकर्षित गर्न सक्छ। तर प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनको वास्तविक सफलता अब यी सबैभन्दा पर जाँचिनेछ। हिजो फेसबुकमा लेखेर सरकारलाई चुनौती दिने बालेन आज आफैँ सरकार हुन्। हिजो उनको एउटा पोस्टले सत्ता हल्लाउँथ्यो, अब उनको शासनले जनताको अपेक्षा पूरा गर्नुपर्नेछ। भाइरल हुनु उनको शक्ति हो, तर परिणाम दिनु उनको जिम्मेवारी।
भाइरल बालेन
Read Complete Original Article
Published originally on नेपालन्युज
