नेपाली कांग्रेसको नयाँ नेतृत्व र अबको गन्तव्य

कांग्रेसको विशेष महाधिवेशन र १५औं महाधिवेशनको नौ महिनाको अन्तरालमा गगनकुमार थापा दुईपटक पार्टी सभापति निर्वाचित भए । नेपाली कांग्रेसको करिब आठ दशकको इतिहासमा विश्वप्रकाश शर्मा वरिष्ठ उपसभापतिको कार्यभार सम्हाल्न पुगे । दुवैजना युवा ऊर्जावान दोस्रो पुस्ताको वरिष्ठ नेतामा स्थापित हुन सफल भए । कांग्रेसको भविष्य अबको गन्तव्यथप चुनौती र अवसरको बाटो नयाँ नेतृत्वका लागि खुला भएको छ । कांग्रेस एकताको आन्तरिक व्यवस्थापन, नयाँ पुस्ताको नेतृत्व हस्तान्तरण सँगसँगै जुन प्रतिबद्धता र प्रतिज्ञाकासाथ गगनकुमार थापाले पार्टी कमाण्ड आफ्नो हातमा लिए अब व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्ने समय आएको छ । पार्टी सभापतिले ६६ जना मनोनित गर्नेबाहेक २३१ जना केन्द्रमा निर्वाचित भएका छन् । कति सन्तुलित कति व्यवस्थित, कति उचित, कति समावेशी केही यस्ता परिदृश्य छन् । काठमाडौं क्षेत्र नं.१ बाट पाँचजना केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित भएका छन् भने चितवन जिल्लाबाट मात्र दशजना केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित हुनसकेका छन् । त्यस्तै महिलाहरू ६९ जना (२९.८७ प्रतिशत) निर्वाचित भएका छन् । अहिले जुन परिस्थिति देखिएको छ कांग्रेस विभाजनको चरणमा उभिएको छ । कांग्रेसको सदस्य कानुनीमात्र नभएर मनोविज्ञान पनि हो । कसको कुन महाधिवेशन आधिकारिक हुने कांग्रेसका शुभेच्छुक एवं कार्यकर्ताहरूको चिन्ताको बहस भइरहेको छ । विशेष महाधिवेशनबाट १५औं महाधिवेशन प्रजातान्त्रिक विधिप्रक्रिया अनुसार सम्पन्न भएको छ । विधानसम्मत निर्वाचनद्वारा ठूलो आकारको केन्द्रीय समिति बनेको छ । संयोग भन्नुपर्ला एकीकृत नेपाली कांग्रेस ७७ वर्षको पुग्दा केन्द्रीय समितिको संघीय संरचनामा ७७ प्रकारको प्रतिनिधित्व रहेको छ । नियमित १४औं महाधिवेशनबाट १६७ जना केन्द्रीय समिति बनेको थियो भने अहिले १५औं महाधिवेशनमा २९७ जना पुगेको छ । पार्टी सभापतिले ६६ जना मनोनित गर्नेबाहेक २३१ जना निर्वाचित भएका छन् । कति सन्तुलित कति व्यवस्थित, कति उचित, कति समावेशी केही यस्ता परिदृश्य छन् । काठमाडौं क्षेत्र नं.१ बाट पाँचजना केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित भएका छन् भने चितवन जिल्लाबाट दशजना केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित हुनसकेका छन् । त्यस्तै महिलाहरू ६९ जना (२९.८७ प्रतिशत) निर्वाचित भएका छन् । कांग्रेस इतिहासमा पहिलोपटक महिला महामन्त्री डा.डिला संग्रौला पन्त निर्वाचित भएकी छन् । मेरो विगत अनुभवको साक्षी लीला बोखिम लिम्बु केन्द्रीय सदस्यमा निर्वाचित भएकी छन् । साक्षी यस अर्थमा १०औं महाधिवेशनको बेला एक निर्वाचन क्षेत्रबाट सातजना महाधिवेशन प्रतिनिधिहरू छानिनुपर्ने थियो । कुनै कोटा आरक्षणको व्यवस्था थिएन । ताप्लेजुङ जिल्लामा दुई निर्वाचन क्षेत्र थिए । म पर्यवेक्षकको रूपमा सहभागी थिएँ । एक नं. क्षेत्रबाट २१ जना पुरुषको मात्र निवेदन पर्‍यो । उम्मेदवारको निवेदन समय टरिसके पनि एकजना महिला प्रतिनिधित्व हुनुपर्छ भनेर मैले जोडदार प्रस्ताव गरेपछि सबैको सहमतिमा लीला बोखिम महाधिवेशन प्रतिनिधि चयन भएकी थिइन् । दुई नम्बर क्षेत्रबाट समावेशी सहमतिमा सीता पौडेललाई प्रतिनिधि चयन गरेर ताप्लेजुङ उदाहरण बनेको थियो । १०औं महाधिवेशन पोखरामा भएको थियो । सुनेको चर्चानुसार सुजाता कोइरालाले केन्द्रीय सदस्यमा उम्मेदवारी दर्ता गर्दा दश वर्ष क्रियाशील सदस्यता नपुगेको भनी उम्मेदवारी खारेज गरिएको थियो । यसपटक ३५ वर्षमुनिका युवा क्लस्टरबाट केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित २१ जनामा को–कसले कति वर्षदेखि क्रियाशील सदस्य भई पार्टी संगठनमा योगदान दिएका हुन् त्यसको लेखाजोखा हुँदै गर्लान् । निवर्तमान सभापति शेरबहादुर देउवाको गृहजिल्ला डडेलधुराको जनक चटौत युवा क्लस्टरबाट केन्द्रीय सदस्यमा निर्वाचित भएका छन् भने नेविसंघको नेतृत्व गर्दै खारिएका परिपक्व नेता नैनसिंह महर पराजित भएका छन् । यी सबै परिदृश्यको पुनरावलोकन गर्दै पार्टी सभापति गगनकुमार थापाका लागि अब गरिने मनोनितमा कति समावेशी र सुन्तुलित हुनुपर्ने हो थप जटिलता र चुनौति थपिएका छन् । यसभन्दा गम्भीर प्रश्नचिह्न रहेको छ ? पार्टी विभाजनको संघारमा छ, पार्टीलाई एक ढिक्का बनाइराख्न नयाँ नेतृत्व कति सफल र जवाफदेही हुनुपर्ने हो ? सभापति गगन थापा र वरिष्ठ उपसभापति विश्वप्रकाश शर्मा इतिहासको कठघरामा खडा भएका छन् । उहाँहरू दुवैजनाले बन्द सत्रमा बोलेका कुराहरू व्यवहारमा प्रमाणित गरेर देखाउनुपर्नेछ । नेपाली कांग्रेस गौरवशाली इतिहास भएको पुरानो पार्टी हो । बन्द सत्रमा विश्वप्रकाश शर्माले झापाका ज्येष्ठ कांग्रेस रामबहादुर थापाको चारतारे झण्डाले आँखा छोपेर मर्ने धोको रहेको उदाहरण सुनाए । उपस्थित प्रतिनिधिहरू कति जनालाई थाहा र महसुस भयो होला-२०१९ साल वैशाख १९ गते ताप्लेजुङको तत्कालीन पार्टी सभापति शहीद श्रीप्रसाद पराजुलीलाई पुलिस हिरासतमा आर्मीले कुटीकुटी मारे । २०१८ सालको चितवन घटनाको नायक नेता जगतप्रकाश जंग शाहको शीर सेनाले राजा महेन्द्रलाई बुझाएको घटना कतिले सम्झे होलान् । त्यसरी नै गगनजीले गुल्मीका निष्ठावान कांग्रेस सदस्य महेन्द्र श्रेष्ठको उपमा दिँदै गर्दा २०१८ सालमा त्यहाँका क्रान्तिकारी नेता शमशेरबहादुर सिंहको टाउको सेनाले गुल्मी बजार घुमाएको कतिले स्मरण गरे होलान् । चारतारे झण्डाको त कुरै छोडौं, परिवारका सदस्यबाहेक अरूलाई मलामी जानसमेत रोक लगाए । कांग्रेस नेता मन्त्री रामनारायण मिश्रले आफ्नो शीर कटाउन तयार राजा महेन्द्रको प्रस्तावलाई इन्कार गर्दै सिद्धान्त र पार्टीप्रतिको निष्ठा जाहेर गरेको कहानी सुनाउँदै गर्दा २०१८ सालको चितवन घटनाको नायक नेता जगतप्रकाश जंग शाहको शीर सेनाले राजा महेन्द्रलाई बुझाएको घटना कतिले सम्झे होलान् । त्यसरी नै गगनजीले गुल्मीका निष्ठावान कांग्रेस सदस्य महेन्द्र श्रेष्ठको उपमा दिँदै गर्दा २०१८ सालमा त्यहाँका क्रान्तिकारी नेता शमशेरबहादुर सिंहको टाउको सेनाले गुल्मी बजार घुमाएको कतिले स्मरण गरे होलान् । १०औं महाधिवेशनले एक व्यक्ति बढीमा दुईपटक मात्र सभापति हुनपाउने विधान पारित गरेको थियो । दुई पटक पार्टी सभापति भइसकेका निवर्तमान सभापति शेरबहादुर देउवाको निवासमा देउवा दम्पतीमाथि जेन-जी आन्दोलनकारीले गरेको उपद्रो व्यवहार र निर्घात कुटपिट गरेको अवस्थामा र संविधानले नचिनेको सुशीला कार्की सरकारको बखतमा विशेष अधिवेशनबाट नेतृत्व कब्जा गर्न सफल भए पनि गगन थापा स्वयं सर्लाहीबाट आमनिर्वाचनमा पराजित भए । समग्रमा संसदीय निर्वाचनको नतिजा कांग्रेसका लागि एकदम निराशाजनक रह्यो । यावत् सबै घटनाहरूको सही शल्यक्रिया र जवाफदेहिताको नयाँ नेतृत्वले जिम्मेवारी लिनुपर्ने होइन र ? बीपीको सन्देश थियो ‘घमण्ड नगर, गुट नबनाऊ’ । गगनजीले पनि सभापतिमा निर्वाचित भएपछिको सम्बोधन भाषणमा गर्वका साथ उद्घोष गरे हामी अलगअलग पदीय जिम्मेवारीमा रहे पनि सबै समान छौं, कोही गुट वा समूह रहने छैन । सामाजिक सञ्जालमार्पmत देखिएको सुनिएको आरोप–प्रत्यारोप हुँदै गर्दा कांग्रेस एकता महाधिवेशन हुनसकेन । विशेष महाधिवेशनले पारित गरेको पदसंख्या बढाउनुको औचित्य के ? लाखौं शुभेच्छुक कार्यकताको मनमा आशंका पैदा भएको छ, आफ्नै बहुमतले पदसंख्या बढाएर १५औं महाधिवेशनमा निर्वाचित भइसकेपछि सत्ताको भागबण्डा मिलाउन खोजेको जस्तो देखियो । यो लोकतान्त्रिक अभ्यासभन्दा गुट व्यवस्थापन हो भन्ने आरोप छ । कानुनी रूपमा महाधिवेशनले पारित गरेपछि वैधता मानिए पनि राजनीतिक र नैतिक रूपमा एकता महाधिवेशनको भावनाविपरीत हुनगयो कि भन्ने वस्तुनिष्ठ विश्लेषणको आवश्यकता देखिन्छ । ताकि एकताको १६औं महाधिवेशन हुने सम्भावना र वातावरण बन्न सकोस् । अस्तु ।