सांस्कृतिक एकताको जीवन्त प्रतीक

नेपालको दोस्रो ठूलो राष्ट्रिय तथा सांस्कृतिक पर्व हो तिहार । पाँच दिनसम्म यमपञ्चकका रूपमा हर्षोल्लास, श्रद्धा र उमंगका साथ मनाइने यस पर्वको अन्तिम दिन भाइटीकाले विशेष महत्त्व बोकेको छ । दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता, प्रेम, विश्वास र पारस्परिक सम्मानलाई प्रगाढ बनाउने यो पर्व नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानसमेत हो । भाइटीकाका दिन दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइको निधारमा सप्तरंगी टीका लगाई दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्छन् । सात रङ–रातो, नीलो, पहेँलो, हरियो, सेतो, सुन्तला र बैजनी–को संयोजनबाट बनेको सप्तरंगी टीका केवल रङहरूको समिश्रणमात्र होइन यो आस्था, विश्वास, आध्यात्मिक चेतना र सांस्कृतिक जीवन्तताको सुन्दर अभिव्यक्ति पनि हो । नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषता बोकेको देश हो । यहाँका विभिन्न समुदायमा भाइटीका मनाउने विधि, नाम र परम्परामा विविधता पाइन्छ । उदाहरणका लागि, नेवार समुदायमा भाइटीकालाई ‘किजा पूजा’ भनिन्छ, जसमा आफ्नै विशिष्ट धार्मिक विधि, सांस्कृतिक मान्यता र पारिवारिक परम्पराको पालना गरिन्छ । अन्य पहाडी तथा तराईका समुदायमा पनि स्थानीय संस्कृति र पारिवारिक परम्परानुसार भाइटीका मनाउने प्रचलन छ । पौराणिक आधार र धार्मिक महत्त्वसप्तरंगी टीकाको सांस्कृतिक तथा धार्मिक महत्त्व यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग सम्बन्धित पौराणिक कथासँग गाँसिएको छ । पौराणिक मान्यता अनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई टीका लगाई दीर्घायु, सुरक्षा र कल्याणको कामना गरेकी थिइन् । बहिनीको स्नेह, श्रद्धा र आत्मीयताबाट प्रसन्न भएका यमराजले उनलाई वरदान दिँदै यस दिन दिदीबहिनीबाट टीका ग्रहण गर्ने दाजुभाइको कल्याण हुने आशीर्वाद दिएको जनविश्वास छ । यही कथाले भाइटीकालाई दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको पवित्र सम्बन्ध, निःस्वार्थ प्रेम र जीवनपर्यन्त रहने आत्मीयताको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेको छ । यस पौराणिक प्रसंगले भाइटीकालाई केवल पारिवारिक उत्सवमा सीमित राख्दैन, बरू जीवन, मृत्यु, संरक्षण र आत्मीय सम्बन्धबीचको दार्शनिक सम्बन्धसमेत उजागर गर्छ । सप्तरंगी टीकाका सात रङले जीवनका विविध पक्ष, सन्तुलन, पूर्णता र सकारात्मक ऊर्जाको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको सांस्कृतिक व्याख्या पाइन्छ । सात रङ र आध्यात्मिक चेतनाको सम्बन्धहिन्दु दर्शन तथा योग परम्परामा मानव शरीरभित्र रहेका सात प्रमुख चक्रको अवधारणा पाइन्छ । मूलाधार, स्वाधिष्ठान, मणिपुर, अनाहत, विशुद्ध, आज्ञा र सहस्रारलाई मानव चेतना तथा आध्यात्मिक ऊर्जाका केन्द्रका रूपमा व्याख्या गरिन्छ । यद्यपि सप्तरंगी टीकाका सात रङ र सात चक्रबीचको सम्बन्धलाई परम्परागत प्रतीकात्मक तथा आध्यात्मिक व्याख्याका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ । यी चक्रसँग सामान्यतः जोडिने रङ तथा तिनका प्रतीकात्मक अर्थ यसप्रकार छन् : रातो : मूलाधार चक्र-शक्ति, साहस, स्थिरता र जीवनको आधारको प्रतीक । सुन्तला : स्वाधिष्ठान चक्र-सिर्जनशीलता, भावना र जीवन्तताको प्रतीक । पहेँलो : मणिपुर चक्र-आत्मविश्वास, ऊर्जा, इच्छाशक्ति र समृद्धिको प्रतीक । हरियो : अनाहत चक्र-प्रेम, करुणा, सद्भाव र भावनात्मक सन्तुलनको प्रतीक । नीलो : विशुद्ध चक्र-सत्य, अभिव्यक्ति, संवाद र शान्तिको प्रतीक । नीलाभ वा इन्डिगो : आज्ञा चक्र-अन्तरज्ञान, विवेक र आत्मचेतनाको प्रतीक । बैजनी : सहस्रार चक्र-आध्यात्मिक जागरण, ज्ञान र परम चेतनाको प्रतीक । सप्तरंगी टीकाको प्रयोगलाई यही आध्यात्मिक अवधारणासँग जोडेर हेर्दा दाजुभाइको शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक कल्याणको कामना गर्ने भाव अझ अर्थपूर्ण देखिन्छ । रङहरू यहाँ केवल बाह्य सौन्दर्यका माध्यम होइनन्, जीवनलाई सकारात्मकता, सन्तुलन र सद्भावका साथ अघि बढाउने प्रतीकसमेत हुन् । प्रकृति, इन्द्रेणी र जीवनको पूर्णताको प्रतीकसप्तरंगी टीकाको अर्को सुन्दर पक्ष यसको प्रकृतिसँगको सम्बन्ध हो । आकाशमा देखिने इन्द्रेणीका सात रङले प्रकृतिको अद्भूत सौन्दर्य, विविधता र सामञ्जस्यलाई प्रतिबिम्बित गर्छन् । वर्षापछि आकाशमा देखिने इन्द्रेणीले जसरी विभिन्न रङलाई एउटै सुन्दर दृश्यमा समेट्छ, त्यसरी नै सप्तरंगी टीकाले पनि जीवनका विविध भावना, सम्बन्ध र विश्वासलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा बाँधेको छ । प्रकृतिमा विविधता भए पनि त्यसको अस्तित्व सन्तुलन र सहअस्तित्वमा आधारित हुन्छ । सप्तरंगी टीकाले पनि यही सन्देश दिन्छ- जीवनमा फरकपन स्वाभाविक छ तर प्रेम, सद्भाव र पारस्परिक सम्मानले ती विविधतालाई सुन्दर एकतामा रूपान्तरण गर्नसक्छ । त्यसैले भाइटीकामा सप्तरंगी रङको प्रयोगलाई सुख, शान्ति, समृद्धि र सौहार्दपूर्ण जीवनको कामनासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ । शास्त्रीय परम्परा र आधुनिक सांस्कृतिक अभ्यासधार्मिक अनुष्ठानमा अक्षता, चन्दन, सिन्दुर तथा विभिन्न रङका टीकाको प्रयोग प्राचीनकालदेखि हुँदै आएको पाइन्छ । समयक्रमसँगै नेपाली समाजमा सप्तरंगी टीकाले भाइटीकाको विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गरेको छ । यसको प्रचलन र शास्त्रीय आधारबारे विभिन्न मत र व्याख्या पाइन्छ । कतिपय विद्वान् तथा परम्पराका अनुयायीहरूले सप्तरंगी टीकाको प्रचलित स्वरूपलाई प्राचीन शास्त्रीय विधानभन्दा विकसित सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा हेर्ने गरेका छन् । समयसँगै विकसित हुँदैआएको यस परम्पराले नेपाली समाजमा प्रेम, विश्वास, सम्मान र सहअस्तित्वका मूल्यलाई पुस्तान्तरण गर्दै आएको छ । सप्तरंगी टीकाका सात रङले केवल निधार रंग्याउँदैनन्, तिनले सम्बन्धमा आत्मीयता, जीवनमा आशा र समाजमा एकताको रङ पनि भर्छन् ।अन्ततः भाइटीकाको वास्तविक सौन्दर्य निधारमा सजिने सात रङमा मात्र होइन, ती रङभित्र लुकेको निःस्वार्थ प्रेम, पारस्परिक विश्वास र जीवनभर साथ निभाउने प्रतिबद्धतामा निहित छ । तर, कुनै पनि संस्कृति समयसँगै परिवर्तन, परिष्कार र विस्तार हुँदै जानु स्वाभाविक प्रक्रिया हो । परम्पराको जीवन्तता त्यसको स्थिरतामा मात्र होइन, समयानुकूल रूपान्तरणमा पनि निहित हुन्छ । यस अर्थमा सप्तरंगी टीका नेपाली समाजको सांस्कृतिक सिर्जनशीलता, सामूहिक विश्वास र उत्सवप्रतिको सौन्दर्यबोधको उदाहरण हो । यसले परम्परागत धार्मिक आस्था र आधुनिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तिबीच सुन्दर सेतुको काम गरेको छ । पारिवारिक प्रेमदेखि सामाजिक सद्भावसम्मभाइटीका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र आत्मीयताको उत्सव हो । यसदिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरंगी टीका लगाउँदै उनीहरूको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र सफल जीवनको कामना गर्छन् । दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति सम्मान, स्नेह र कृतज्ञता व्यक्त गर्दै उपहार तथा आशीर्वाद प्रदान गर्छन् । यो पारस्परिक आदानप्रदान केवल उपहारमा सीमित हुँदैन, यसले जीवनका हरेक सुखदुःखमा एकअर्काको साथ दिने प्रतिबद्धतालाई समेत अभिव्यक्त गर्छ । आजको व्यस्त र आधुनिक जीवनशैलीमा पारिवारिक सम्बन्धहरू कहिलेकाहीँ भौतिक दूरी र समयाभावका कारण कमजोर बन्न सक्छन् । यस्तो अवस्थामा भाइटीकाले परिवारका सदस्यलाई पुनः एकै ठाउँमा जोड्ने, पुराना आत्मीयता ताजा बनाउने र सम्बन्धको महत्त्व स्मरण गराउने अवसर प्रदान गर्छ । यसले परिवारभित्र मात्र नभई समग्र समाजमा प्रेम, सहयोग, सम्मान र सहअस्तित्वको भावना विस्तार गर्न प्रेरित गर्छ । सांस्कृतिक विविधताभित्र एकताको सन्देशनेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषता बोकेको देश हो । यहाँका विभिन्न समुदायमा भाइटीका मनाउने विधि, नाम र परम्परामा विविधता पाइन्छ । उदाहरणका लागि, नेवार समुदायमा भाइटीकालाई ‘किजा पूजा’ भनिन्छ, जसमा आफ्नै विशिष्ट धार्मिक विधि, सांस्कृतिक मान्यता र पारिवारिक परम्पराको पालना गरिन्छ । अन्य पहाडी तथा तराईका समुदायमा पनि स्थानीय संस्कृति र पारिवारिक परम्परानुसार भाइटीका मनाउने प्रचलन छ । यी विविध अभ्यासले नेपाली समाजको सांस्कृतिक समृद्धिलाई प्रतिबिम्बित गर्छन् । परम्परागत विधिमा भिन्नता भए पनि दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, सम्मान, दीर्घायु र कल्याणको कामना गर्ने मूल भावना सबैमा समान छ । यही साझा भावनाले विविध समुदायलाई एउटै सांस्कृतिक आत्मीयतामा बाँधेको छ । सप्तरंगी टीका यस अर्थमा विविधताभित्रको एकता र नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक पहिचानको जीवन्त प्रतीक बनेको छ । रङमा अभिव्यक्त प्रेम, आस्थामा प्रतिबिम्बित एकतासप्तरंगी टीका भाइटीकाको एउटा आकर्षक परम्परामात्र होइन, यो नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, आध्यात्मिक चेतना, पारिवारिक आत्मीयता र सांस्कृतिक एकताको बहुआयामिक प्रतीक हो । यम–यमुनाको पौराणिक कथाले यसको धार्मिक तथा भावनात्मक आधार प्रस्तुत गर्छ भने सात रङसँग जोडिएका आध्यात्मिक व्याख्याले जीवनको सन्तुलन, सकारात्मक ऊर्जा र पूर्णताको सन्देश दिन्छन् । प्रकृतिको इन्द्रेणीसँगको यसको प्रतीकात्मक सम्बन्धले विविधताभित्रको सुन्दरता र सामञ्जस्यलाई उजागर गर्छ । समयसँगै विकसित हुँदैआएको यस परम्पराले नेपाली समाजमा प्रेम, विश्वास, सम्मान र सहअस्तित्वका मूल्यलाई पुस्तान्तरण गर्दै आएको छ । सप्तरंगी टीकाका सात रङले केवल निधार रंग्याउँदैनन्, तिनले सम्बन्धमा आत्मीयता, जीवनमा आशा र समाजमा एकताको रङ पनि भर्छन् ।अन्ततः भाइटीकाको वास्तविक सौन्दर्य निधारमा सजिने सात रङमा मात्र होइन, ती रङभित्र लुकेको निःस्वार्थ प्रेम, पारस्परिक विश्वास र जीवनभर साथ निभाउने प्रतिबद्धतामा निहित छ । यही भावनाले भाइटीकालाई नेपाली जनजीवनको हृदयमा विशेष स्थान दिलाएको छ । सप्तरंगी टीकाले हामीलाई सधैं सम्झाइरहोस्- रङ फरक हुन सक्छन्, परम्परा फरक हुन सक्छन् तर प्रेम, सद्भाव र आत्मीयताको भावना सबैलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने शक्ति हो ।