वालमार्टको विरासतमा कलाको साम्राज्य चलाइरहेकी एलिस वाल्टन

काठमाडौं । विश्वका धेरै देशमा फैलिएको बहुराष्ट्रिय खुद्रा सामग्री विक्रेता कम्पनी हो, वालमार्ट । सन् १९६२ मा साम वाल्टनले अमेरिकाको अर्कान्सासबाट सुरु गरेको यस कम्पनीमा अहिले विश्वभर २१ लाख मानिस काम गर्छन् । १९ देशमा यसका १० हजार ७ सय ५० वटा स्टोर छन् । यसले सुपरमार्केट, डिस्काउन्ट स्टोर, साना तरकारी पसल तथा अनलाइन स्टोर सञ्चालन गर्छ । कम मूल्यमा सामग्री प्रदान गर्न सक्नु वालमार्टको विशेषता हो । यसको आपूर्ति प्रणाली निकै व्यवस्थित र प्रभावकारी मानिन्छ । प्रविधिको विकाससँगै पछिल्लो समय वालमार्टमार्फत अनलाइन सपिङ गर्नेहरूको संख्या बढ्दो छ । यही कम्पनीकी मालिक हुन्— एलिस वाल्टन । फोर्ब्सले जारी गरेको विश्वका धनीहरूको पछिल्लो सूचीमा १५औं स्थानमा रहेकी उनी विश्वकै धनी महिला हुन् । दाजुहरू रोब वाल्टन र जिम वाल्टनसँगै एलिसलाई बाबु साम वाल्टनको सम्पत्ति विरासतमा मिलेको थियो । अहिले यी तीन दाजु–बहिनीको सम्पत्ति जोड्दा ३ सय २० अर्ब अमेरिकी डलर बराबर पुग्ने फोर्ब्सले जनाएको छ । एलिस कहिलेकाहीं विवादमा पनि आउने गरेकी छन् । वालमार्टले आफ्ना लाखौं कर्मचारीलाई न्यून ज्याला दिने गरेको भन्दै पटक–पटक न्युयोर्कस्थित उनको अपार्टमेन्टबाहिर प्रदर्शनसमेत भएको थियो ।फोर्ब्सको पछिल्लो रिपोर्टअनुसार ७६ वर्षकी एलिससँग मात्रै १ सय १७ अर्ब अमेरिकी डलर बराबर सम्पत्ति छ । तर आफ्ना दाजुहरू जसरी उनी आफैं वालमार्टको सञ्चालनमा भने सक्रिय छैनन् । बरु उनी कलाकी पारखी हुन् । युवावस्थादेखि नै एलिसलाई पेन्टिङमा रुचि थियो । १० वर्षको छँदा दुई डलर तिरेर एउटा पेन्टिङ किनेको सम्झना उनलाई अझै पनि छ । उक्त पेन्टिङ चर्चित स्पेनिस चित्रकार पाब्लो पिकास्सोले तयार गरेको चित्रलाई आधार बनाएर फेरि कोरिएको थियो । टेक्सासस्थित ट्रिनिटी विश्वविद्यालयबाट १९७१ मा ग्य्राजुएट गरेपछि एलिसले छोटो समय परिवारको व्यवसायमा सहयोग गरिनन् । न्युयोर्करसँग उनले बताएअनुसार एलिस यस बेला वालमार्टमा बेच्न बच्चाहरूका कपडा होलसेलमा किनेर ल्याउँथिन् । सन् १९८८ मा एलिसले एउटा इन्भेस्टमेन्ट बैंक ‘लाम्पा कम्पनी’ स्थापना गरिन् । उनले जीवनमा दुई पटक विवाह गरेर डिभोर्स गरिन् । एलिसका सन्तान भने छैनन् । आफ्नो निजी कला संग्रहका लागि उनी निकै चर्चित छिन् । उनले २०११ मा ५ करोड अमेरिकी डलर खर्चेर अर्कान्सासको बेन्टनभिलमा ‘क्रिस्टल ब्रिज म्युजियम अफ अमेरिकन आर्ट’ भवन स्थापना गरेकी थिइन् । यो गैरनाफामूलक संग्रहालयमा महान् अमेरिकी कलाकार एन्डी वार्हल, नोर्म्यान रकवेल, जर्जिया ओकेफीलगायतका चित्रलाई उनले सजाएर राखेकी छिन् । एलिसले अहिले १ अर्ब डलरभन्दा बढीका कलाकृति यस संग्रहालयमा ल्याएर सजाइसकेकी छन् । सन् २०१४ मा एलिसले प्रसिद्ध कलाकार जर्जिया ओकिफद्वारा सिर्जित फूलको एउटा चित्रकला किन्न ४ करोड ४४ लाख डलर खर्च गरेकी थिइन् । महिला कलाकारको कलाकृति बिक्रीमा यो इतिहासकै सबैभन्दा महँगो मूल्य हो । उनले उक्त ऐतिहासिक चित्रकला अर्कान्सासस्थित आफ्नै म्युजियममा प्रदर्शनका लागि राखेकी छन् । एलिसले कला क्षेत्र मात्र नभई शिक्षा, स्वास्थ्य र विभिन्न सामाजिक कार्यमा समेत करोडौं डलर दान गर्दै आएकी छन् । उनले सन् २०१६ जनवरीमा आफ्नै स्वामित्वका ३७ लाख वालमार्ट सेयर (त्यस बेलाको मूल्य करिब २२ करोड ५० लाख डलर) परिवारको परोपकारी संस्था ‘वाल्टन फ्यामिली फाउन्डेसन’ लाई प्रदान गरेकी थिइन् । त्यसको अर्को वर्ष फाउन्डेसनले अर्कान्सास विश्वविद्यालयलाई स्कुल अफ आर्ट स्थापना गर्न १२ करोड डलर सहयोग गरेको थियो । सन् २०२१ मा स्थापना भएको ‘एलिस एल वाल्टर स्कुल अफ मेडिसिन’ले कला र मानवीय मूल्यसहितको परम्परागत चिकित्सा शिक्षा अध्ययन गराउँदै आएको छ । उक्त मेडिकल कलेजले आफ्ना पहिलो पाँच ब्याचका विद्यार्थीका लागि पूर्ण रूपमा छात्रवृत्ति दिने घोषणासमेत गरेको छ । एलिसको परिवार लामो समयदेखि नै अमेरिकाको रिपब्लिकन पार्टीको समर्थक हो । एलिसले पनि यस पार्टीका उम्मेदवारलाई निरन्तर सहयोग गर्दै आएकी छन् । तर सन् २०१६ मा हिलारी क्लिन्टनको राष्ट्रपतीय चुनावमा सहयोग गर्न स्थापित कोषमा उनले ३ लाख ५३ हजार ४ सय डलर चन्दा दिएकी थिइन् । क्लिन्टन कुनै समय वालमार्टको बोर्डमा बस्ने एक मात्र महिला थिइन् । उनी प्रथम महिला हुँदादेखि नै एलिससँग राम्रो सम्बन्ध थियो । कुनै समय टेक्ससको घोडा प्रजनन क्षेत्रमा समेत एलिस सक्रिय थिइन् । सन् २०१५ मा कला क्षेत्रमा थप समय दिने लक्ष्यसहित यस कार्यबाट अलग भएको घोषणा गरिन् । ‘म धेरै दिशामा भड्किएँ । अब ध्यान केन्द्रित गर्न चाहन्छु,’ उनले सन् २०१७ मा भनेकी थिइन् । त्यसपछि एलिसले सन् २०१७ मा टेक्ससस्थित आफ्नो पशु फार्म बिक्री गरिन् भने अर्को वर्ष अर्को ठूलो फार्म पनि बिक्रीका लागि रािखन् । एलिस कहिलेकाहीं विवादमा पनि आउने गरेकी छन् । वालमार्टले आफ्ना लाखौं कर्मचारीलाई न्यून ज्याला दिने गरेको भन्दै पटक–पटक न्युयोर्कस्थित उनको अपार्टमेन्टबाहिर प्रदर्शनसमेत भएको थियो । सन् १९९८ मा मादक पदार्थ सेवन गरेर एलिसले आफ्नो घरनजिकको ग्यास मिटर र टेलिफोन बक्समा ठोक्काएकी थिइन् । त्यस बेला उनको नाकमा पनि चोट लागेको थियो । यस घटनामा दोषी पाइए पनि उनलाई जरिवाना मात्रै गरेर छाडिएको भन्दै ठूलो आलोचना भएको थियो । कालान्तरमा एलिसले यस घटनालाई लिएर आफूलाई गहिरो पश्चाताप भएको बताएकी थिइन् । एजेन्सी