युगान्तकारी पर्व भाइटीका/तिहार

नेपालमा तिहार वा भाइटीका जस्तै अनेक पर्वहरू प्रचलित छन् । सामाचखेवा, जितिया, राखी र चासोकतङनाम आदि पर्वहरू चेलीमाइतीका बीचको आदर, आत्मीय र आदर्श सम्बन्ध स्थापित गर्ने युगान्तकारी पर्वहरू हुन् । कतिपय चाडपर्वहरूका सर्वप्राचीन सही मान्यता अझै उजागर गर्न सकिएको छैन र यस विषयमा सत्यतथ्य खोज, प्रकाशन तथा प्रशारणको अझै अभाव रहेको छ । अझ तिहारसित मिल्दाजुल्दा नेपालका विभिन्न पर्वहरूको विशद् अध्ययन गरेर प्रकाशन गर्नुपर्छ । प्रायः वैदिक सनातनी वा हिन्दू सम्प्रदायका भनिएका चाडपर्वहरूलाई समयक्रममा बिटुलो बनाइएको देखिन्छ । यी चाडहरुमा सामन्तवादी संस्कृतिको सार पक्ष कलात्मक हस्तक्षेपका साथ प्रवेश गराएको देखिन्छ । नेपालीको तिहार, भाइटीका नै हो । दीपावली मित्रराष्ट्र भारतीय जनताको पर्व हो । नेपालको तिहारमा भाइटीका लगाइन्छ । बरु राखी चाहिँ नेपालको तिहारसित सन्निकट रहेको छ । शब्दमा पनि संस्कृति प्रतिबिम्बित हुन्छ । नेपाली टोपीको पहिचान विभिन्न देशमा लगाइने भन्दा बिलकुल भिन्न रहेको छ । यसको प्रत्यक्ष उदाहरण सार्वजनिन, सार्वकालिक र सर्वजन सरोकार तथा उत्साहका चाडहरूलाई सामन्तवादले संकुचित तथा संकीर्ण बनायो । तिनलाई एक जात, जाति, धर्म र समुदायमा सीमित गरिदियो । त्यसैले सबै नेपाली सबै खुसी हुने र आनन्दित हुने दशैँ र तिहारजस्ता पर्वहरूलाई हिन्दूकरण गरिएको स्पष्ट देखिन्छ । एउटै चाडपर्व पनि बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक तथा बहुभूगोलका जनताले बहुप्रकारले मनाएको विशेष स्थिति नेपालमा पाइन्छ । सुख, दुःख, हर्ष, शोक आदि मानवीय नैसर्गिक पक्ष हुन् । जे जस्ता अनुभूतिहरू मानवले अनुभव गर्छ । त्यस अनुसारका अनुभूति गर्नु मानवजन्य स्वभाव हो । मानव जातिले जीवनलाई सहज, सुखी र सुन्दर बनाउन प्रकृतिसित मात्र होइन कृषिलगायत अनेक खालका उत्पादन संघर्ष गरेको देखिन्छ । यिनै श्रम संघर्षहरू भौतिक तथा आत्मिक संस्कृति निर्माणका मूल आधार हुन् । त्यसैले शारीरिक र मानसिक पुनर्ताजगी प्राप्त गर्न विभिन्न चाडपर्वहरू प्रारम्भ भएको पाइन्छ । देश, काल, स्थान र धार्मिक सांस्कृतिक भिन्नताले गर्दा एउटै चाडका सार पक्षमा समानता भए पनि रूपहरूमा भिन्नता देखिन्छ । यसरी हेर्दा नामकरण नै पृथक् पाइन्छ । भारतको आसाम प्रान्तमा खेतीपाती गरेर घरमा अन्नबाली भित्र्याएपछि विभिन्न परिकारका खाद्यान्न र पक्वान्न पकाएर खाने भोगाली पर्व मनाइन्छ तर, त्यहाँ परिस्थिति फरक भएपछि रङ्गाली अर्थात् फागु वा होली पर्व मनाइन्छ भने जब घरमा अन्नबाली वा खाद्यान्न अभावग्रस्त अवस्था हुन्छ । त्यसबेला झिलीमिली बत्ती बालेर मनाइने पर्वलाई कङ्गाली भनिएको आसामका लेखक रामचन्द्र उपाध्यायले बताए थिए । यो पर्व भारतका अधिकांश प्रान्तमा मनाइने दीपावली जस्तै हो । त्यसैले नेपालीको तिहार, भाइटीका नै हो । दीपावली मित्रराष्ट्र भारतीय जनताको पर्व हो । नेपालको तिहारमा भाइटीका लगाइन्छ । बरु राखी चाहिँ नेपालको तिहारसित सन्निकट रहेको छ । शब्दमा पनि संस्कृति प्रतिबिम्बित हुन्छ । नेपाली टोपीको पहिचान विभिन्न देशमा लगाइने भन्दा बिलकुल भिन्न रहेको छ । यस्ता कुरामा अत्यन्त सचेत भइएन भने र जथाभावी शब्द प्रयोग गर्न थालियो भने नेपालको सांस्कृतिक मौलिकतामा आँच आउने निश्चित देखिन्छ । मातृप्रधान समाजमा एउटै आमाका सन्तानहरूका बीच बिहेबारी गर्ने परिपाटीविरुद्ध सुरु गरिएको विषयसित पनि घनिष्ट रूपमा तिहार सम्बन्धित देखिन्छ । अब एउटै आमाका सन्तानहरूका बीच बिहेबारी गर्ने होइन तिनीहरूका बीच चेलीमाइती जस्तो सम्मानित आदर र आदर्श सम्बन्ध कायम गर्ने युगान्तकारी पर्व हो तिहार । तिहार कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कात्तिक शुक्ल द्वितीयासम्म पाँच दिन मनाइने चाड हो । तिथिबार र त्यौहार हुँदै तिहार शब्द निर्मित तथा प्रचलित बनेको मानिन्छ । यो पर्व पनि कृषिकर्मको एउटा चरण पूरा गरेपछि पुनर्ताजगी प्राप्त गर्न मनाउन सुरु गरिएको हो तर यसको मूलमर्म यो संघीय लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक नेपालमा अझै ओझेल परेको छ । मातृप्रधान समाजमा यौनसम्बन्ध स्वच्छन्द थियो । एउटै माताका सन्तानहरूका बीच विवाह हुन्थ्यो तर मानव त नरपशु हो अर्थात् पशुमध्येको श्रेष्ठ पशु हो । यसको ढिलो भए पनि बुद्धि आउँछ सही मान्यता स्थापित तथा समृद्ध गर्छ । आफूले नै अनजानबस सुरु गरेका गलत संस्कृतिलाई संशोधन र परिमार्जन वा परित्याग पनि गर्छ तर पशुमा भने त्यस खालको विवेक र बुद्धि कहिल्यै पलाउँदैन । त्यस मानेमा नरपशु वा मानव श्रेष्ठ हो र छ । त्यसैले स्वच्छन्द यौनसम्बन्धको परिपाटीलाई परित्याग गरी थिति बसाल्ने क्रममा तिहारजस्ता पर्वहरू मानव जातिले सुरु गरेको स्पष्ट हुन्छ । सर्वप्रचीन ग्रन्थ ऋग्वेदमा यमयमी नाम गरेका जुम्ल्याहा दाजुबहिनीको संवाद छ । त्यहाँ दाजुसित तरुनी भएकी बहिनी यमीले यौनसम्बन्ध गाँस्ने प्रस्ताव राख्छिन् तर दाजुले तिमी यस कामका लागि अर्कै पुरुष खोज अब आइन्दा यस्तो काम गर्नु हुँदैन भनेका छन् । त्यसैगरी, उद्दालक ऋषिकी आमालाई बाबुकै अगाडि अर्को एक ऋषिले यौनचाहना पूर्ति गर्न तत्कालीन मान्यताअनुसार हात समाएर तान्न खोज्दा उद्दालक ऋषिले प्रतिवाद गर्दै यस्ता रीत र प्रथा गर्न पाइन्न भनेको देखिन्छ । ऋषिपुत्रले हरेक नारीले आफ्नो सत्मा बस्नुपर्छ भनेको देखिन्छ । प्रसिद्ध संस्कृतिविद् डा. जगमान गुरुङले १८९६ सालमा मुख्तियार रंगलालले पश्चिम नेपालको भ्रमण गर्दा त्यहाँ जैसी बाहुनहरूमा भाञ्जी र फुपूकी छोरीसित मामाका छोराहरूले विवाह गर्ने प्रचलनविरुद्ध रुक्का वा आदेशपत्र जारी गरेको उल्लेख गरेका छन् । यस्ता अवशेषहरू नेपालमा अझै पनि पाइन्छन् । कुमाइ बाहुन समाजमा सगोत्री विवाहको प्रचलन रहेको बताइन्छ । दक्षिण भारतमा अझै पनि भाञ्जी विवाह अर्थात् मामा चेला र फुपूचेली दाम्पत्य सम्बन्ध गाँस्ने प्रचलन रहेको छ । नेपालका कतिपय जातिहरूमा अहिले पनि मामाचेला फुपूचेला सम्बन्ध गाँस्ने परम्परा रहेको पाइन्छ । त्यसैले तिहारजस्ता पर्वहरू ऐतिहासिक र अत्यन्त महत्त्वपूर्ण चाड हुन् । रामरमितो र पुनर्ताजगी प्राप्त गर्नु मात्र तिहार पर्वको विषय देखिँदैन । तिहारमा गरिने काग, कुकुर, गाई, गोरु र गोवर्धन पर्वतको पूजाले कृषि र पशु व्यवसायसित सम्बन्धित मर्म, महत्त्व र उपादेयतालाई उजागर गरेको छ । मानव जातिले आफ्ना हक, हित, सुरक्षा र सम्बर्धन गर्ने सजीव वा निर्जीव प्रकृति, वस्तु र पदार्थलाई सम्मान गरेको देखिन्छ । चेलीमाइतीबीच एक-अर्कामा आत्मीय र आदरपूर्ण सम्बन्ध कायम गर्ने पर्व सामाचखेवा, जितिया र चासोक तङ्नाम पर्व पनि हो । चासोक माने न्वाँगी र तङ्नाम माने उत्सव अर्थात् चासोक तङ्नाम चाड तिहारसित मिल्दोजुल्दो रहेको छ । यस चाडमा पालाङ गाउँदै र धाननाच, नाचिन्छ । चेलीबेटीहरू कोसेली बोकेर माइत जान्छन, नाता नपर्नेहरू मायाप्रीतिमा रमाउँछन् र हात समाई नाच्छन् । यो पर्व प्रत्येक वर्ष मंसिर १९, २० र २१ गते मनाइन्छ । अहिले पनि तिहारका अवसरमा यमराज वा धर्मराज आफ्नी बहिनी यमुनाका घरमा गएर टीका लगाएको प्रसंग मात्र उल्लेख गरिन्छ । जब कि जगमान गुरुङले यम भनेको नियम पनि हो, यो यौन सम्बन्धलाई थिति बसाल्ने विषयसित पनि सम्बन्धित रहेको छ भन्नुभएको छ । उहाँले बलि राज भनेको जुम्लाको काले गाउँका कल्याण वंशी एक बलशाली वा वलिष्ठ युवालाई चन्दननाथ नाम गरेका पण्डितले राजा घोषणा गरेको विषयसित जोड्नुभएको देखिन्छ । अनि तिनै राजाका शासन कालमा देवीद्यौताका मन्दिरमा भाकल पूरा गर्न चढाएका केटाकेटीहरू देवदास वा देवदासीका रूपमा चिनिन्थे । तिनलाई बलि राजाले अबदेखि तिमीहरूले मागेर जीविका गर्नु भनेको विषयसित तिहारको द्यौसीभैलो प्रचलनमा आएको भनाइ रहेको छ । हुन पनि यस्तो प्रचलन त्यहीँ भारतको कुनै पनि प्रान्तमा नहनुले पौराणिक कालको बलि राजा नभएर नेपालको बलि राजाको प्रसंग औचित्ययुक्त देखिन्छ । यसै विषयमा बलिहाङ राजाको विषय पनि प्रमुख रूपमा चर्चामा रहेको पाइन्छ । एउटै तिहार पनि नेपालमा विभिन्न रूप र स्वरूपमा प्रचलित भएको देखिन्छ । यस्ता विषयमा गम्भीर खोज जरुरी हुन्छ । संस्कृतिविद्का नाममा कतिपयले गणेशको सुँडको मात्र बखान गरेर अब हुँदैन । तिहारमा गरिने काग, कुकुर, गाई, गोरु र गोवर्धन पर्वतको पूजाले कृषि र पशु व्यवसायसित सम्बन्धित मर्म, महत्त्व र उपादेयतालाई उजागर गरेको छ । मानव जातिले आफ्ना हक, हित, सुरक्षा र सम्बर्धन गर्ने सजीव वा निर्जीव प्रकृति, वस्तु र पदार्थलाई सम्मान गरेको देखिन्छ । अझ गाईको सर्वाधिक उपादेयतालाई प्रत्यक्ष महसुस गरेर पूजा गरेको हो भने कृषिकर्ममा गोरुको सर्वाधिक महत्त्वलाई गम्भीर रूपमा महसुस गरेर पूजा गरेको स्पष्ट हुन्छ । त्यसैगरी, चरिचरन क्षेत्र, पानीको मुहानजन्य पहाड पर्वत र नदीको पनि महत्त्व बुझेर पूजा गरेको स्पष्ट हुन्छ ।चाडपर्वअन्तर्गत रहेका सर्व प्राचीन यथार्थ पक्ष र परम्परा बिर्सिएर यससम्बन्धी मौलिकता स्थापित हुँदैन । चाडपर्वहरूमा समयक्रममा भित्रिएका अतिवादी धार्मिक र सांस्कृतिक सार पक्षहरू अवलम्बन गरेर पनि हुँदैन । तिनका प्रारम्भिक सुन्दर पक्षहरूको जगेर्ना गर्दै समय क्रममा तिनमा भित्रिएका नकार पक्षलाई हटाउँदै समय सापेक्ष रूपान्तरण गर्दै जानुपर्छ । संस्कृतिमा अन्तर्निहित सामन्तवादी संस्कृति सारजन्य कुप्रभावलाई अक्षरशः अनुशरण गरेर गणतन्त्र स्थपित र सुदृढ हुन सक्तैन । यति मात्र होइन प्रगतिशील तथा लोकतान्त्रिक समुन्नत संस्कृति निर्माण गरेर समृद्ध र समुन्नत संस्कृति निर्माण गर्ने हो भने यस क्षेत्रमा सरकारको ध्यान र मन जानु अपरिहार्य हुन्छ ।