Tuesday, November 17, 2026||
MultiKhabarMultiKhabar

ब्रह्मचेतको न्याय र हाम्रो यथार्थ : न्यायको तेस्रो नेत्र

Share:WhatsAppFacebookX (Twitter)Telegram
ब्रह्मचेतको न्याय र हाम्रो यथार्थ : न्यायको तेस्रो नेत्र
Photo / Coverage: हिमालय टाइम्स

संसारमा यस्ता थुप्रै भौतिक संरचना छन् जसले मानव सभ्यताको इन्जिनियरिङ, वास्तुशास्त्र र वास्तुकलाको उत्कर्ष झल्काउँछन् । गगनचुम्बी महलहरू, विशाल प्रशासनिक भवन र सत्ताका मतियाराले देशको भौतिक सम्पन्नता, राजनीतिक पकड र राज्यको प्रशासनिक शक्तिलाई सानका साथ प्रदर्शन गरिरहेका हुन्छन् तर जब न्यायको मन्दिर भनिने न्यायालयको पवित्र प्रांगणमा प्रवेश गर्छौं तब त्यहाँको माटो, इँटा, सिमेन्ट र रडको जोडाइभन्दा कैयौंमाथि उठेको एउटा अदृश्य तर ब्रह्माण्डलाई थामिराख्ने चेतनाले स्वागत गरिरहेको हुन्छ । न्यायालयलाई फगत चारकुने पर्खालले घेरिएको एउटा सरकारी अड्डा, मुद्दा फर्छ्यौट गर्ने यान्त्रिक कारखाना र न्यायाधीशलाई नियमित हाजिरी जनाएर महिनाबारी बुझ्ने सामान्य जागिरेका रूपमा मात्रै बुझ्यौं भने, न्यायको मर्म, शाश्वत स्वरूप र न्यायालयको वास्तविक आत्मालाई किमार्थ आत्मसात गर्न सक्दैनौं । लोकतान्त्रिक प्रणाली, विधिको शासन र नागरिक स्वतन्त्रताको आधारस्तम्भ भनेकै स्वतन्त्र, निर्भीक र निष्पक्ष न्यायालय हो । राज्यको अखण्ड खम्बा हो, जसमाथि उभिएर एउटा साधारण नागरिकले राज्यको दमन, बलियाहरूको अन्याय र समाजको विभेदविरुद्ध समानताको श्वास फेर्छ । जब समाजका प्रताडित, असहाय, गरिब, अपहेलित र किनारीकृत पारिएका नागरिक जीवनका सबै ढोका बन्द भएपछि न्यायको अन्तिम आशा बोकेर अदालतको दैलोमा प्रवेश गर्छन् तब उनीहरूका लागि त्यो ठाउँ केवल इजलास रहँदैन, जीवनको अन्तिम सान्त्वना, आस्था र भगवानको शरणस्थलतुल्य मन्दिर बन्छ । न्यायाधीश भनेको जनताका जिजीविषाको शक्ति र उनीहरूको अन्तिम सहारा हो । जब राज्यका अन्य अंगबाट नागरिक अन्यायमा पर्छन्, जब कानुनका ठेलीहरूले निमुखाहरूको पक्षमा बोल्न छोड्छन् र चारैतिर अन्यायको अन्धकार छाउँछ तब नागरिकले देख्ने एकमात्र उज्यालोको किरण न्यायाधीशको मुखबाट झर्ने सत्यको शब्द हो । न्यायालयको तराजुले केवल कागजमा लेखिएका तौलमात्र मापन गर्दैन, त्यो त तराजु बोक्ने व्यक्तिको अन्तस्करणको शुद्धता, नैतिकता र न्यायप्रतिको अगाध समर्पणलाई मापन गरिरहेको हुन्छ । समाजमा हजारौं पद हुन्छन् मन्त्री हुन्छन्, प्रधानमन्त्री हुन्छन्, प्रशासक हुन्छन् र सुरक्षा प्रमुखहरू हुन्छन् तर यी सबै पद र न्यायको आसनमा बस्ने न्यायाधीशको बीचमा आकाश-पातालको किन फरक हुन्छ ? प्रकारान्तरले, न्यायाधीश भनेको जनताका जिजीविषाको शक्ति र उनीहरूको अन्तिम सहारा हो । जब राज्यका अन्य अंगहरूबाट नागरिक अन्यायमा पर्छन्, जब कानुनका ठेलीहरूले निमुखाहरूको पक्षमा बोल्न छोड्छन् र जब चारैतिर अन्यायको अन्धकार छाउँछ तब नागरिकले देख्ने एकमात्र उज्यालोको किरण भनेको न्यायाधीशको मुखबाट झर्ने सत्यको शब्द हो । न्यायाधीश व्यक्तिको सीमाभन्दा माथि हुन्छ । ऊ समाजको विवेकको पहरेदार हो । यदि न्यायाधीश बिक्यो, झुक्यो, प्रलोभनमा पर्‍यो वा डगमगायो भने त्यसले केवल एक थान मुद्दाको फैसला गुमाउँदैन, त्यसले सिंगो समाजको विश्वासको धरहरालाई चकनाचुर पार्छ । असाधारण धैर्य, विवेक र निस्पृहता भएको पात्रको रूपमा पाउनुपर्छ । ऊ जनताको आँसु पुछ्ने दैविक हात हो । समाजमा धर्मको रक्षा गर्ने जिउँदोजाग्दो प्रतीक हो । अन्य पेशा र पेशाकर्मीहरूको जीवनशैलीभन्दा न्यायाधीशको जीवन पूर्णतया अलग, संयमित र उच्च मर्यादाले ओतप्रोत हुनुपर्छ । न्यायाधीश बन्नुभनेको कुनै जागिर खानु होइन, आध्यात्मिक, बौद्धिक र नैतिक साधना हो । साँचो न्यायाधीशमाथिको अनुशासन, जीवनशैली, मर्यादा र निष्ठा संसारका सामान्य मानिसभन्दा कैयौं गुणामाथि हुनुपर्छ । अध्ययन, अनुसन्धान, जप, तप, ध्यान र आत्मसंयमले ओतप्रोत नभएको व्यक्ति कहिल्यै पनि न्यायको आसनमा बस्न योग्य हुँदैन । समाजमा जस्तोसुकै आँधीबेहरी आओस्, प्रलोभनका पहाड खडा होऊन् वा धम्कीका आँधी चलुन्, न्यायाधीश एउटा अटल हिमालयझैँ आफ्नो स्थानमा अडिग रहनुपर्छ । जसको मनमा लोभ, मोह, अहंकार र भौतिक विलासिताको लालसा छ, उसले कानुनका हजारौं ग्रन्थ पढे पनि सत्य र न्यायको पक्षमा उभिन सक्दैन । न्याय दिनुभनेको केवल कानुनी धाराको प्रयोग होइन, यो पवित्र विवेकको प्रकटीकरण हो । सादगी, निष्ठा न्यायाधीशको सबैभन्दा ठूलो कवच र शक्ति हो । अन्य जुनसुकै पदहरूलाई हेरौं, हामी कसैलाई पनि ‘मन्त्रीमूर्ति’, ‘सचिवमूर्ति’ वा ‘प्रधानमन्त्रीमूर्ति’ भनेर सम्बोधन गर्दैनौं तर न्यायको आसनमा बस्ने व्यक्तिलाई मात्र हामीले आदरपूर्वक ‘न्यायमूर्ति’ भन्छौं । जसलाई ‘न्यायमूर्ति’ भन्छौं, ऊ जनताका लागि ईश्वरको प्रत्यक्ष प्रतिनिधि वा ईश्वरकै अंश हो भन्ने मान्यता राखिन्छ । जबसम्म कुनै न्यायाधीशले आफूभित्र त्यो ईश्वरीय अंश र उत्तरदायित्वको बोध गर्दैन तबसम्म उसको आचरणमा प्रश्नचिह्न खडा हुन्छ । संसारका सामान्य मानिसहरूले आफ्नो दुईटा भौतिक आँखाले जे देख्छन्, त्यसलाई सत्य मान्छन् । साक्षीका बयान, कागजका फाइल र वकिलका कुटिल तर्क त्यही भौतिक आँखाले देखिने विषय हुन् तर न्यायको आसनमा बस्ने व्यक्ति साधारण मानिस होइन, उसका लागि ‘तेस्रो नेत्र’ खुलेको हुनुपर्छ । तेस्रो नेत्र खुल्नुभनेको अन्तर्दृष्टि जाग्नु हो । तेस्रो नेत्र नभएको न्यायाधीश केवल कानुनका दफा र उपदफा पल्टाउने एउटा यन्त्रमात्र बन्छ । एक साँचो न्यायमूर्तिको दिनचर्या ब्रह्ममुहूर्तको उठाइ, प्रातःकालीन ध्यान, शारीरिक एवं मानसिक शुद्धि र सादगीको प्रतिमूर्ति हुनुपर्छ । जो व्यक्ति विलासिता र प्रलोभनका अनन्त रंगहरूमा अल्झिरहन्छ, उसको अन्तस्करण कहिल्यै निर्मल हुनसक्दैन । ब्रह्ममुहूर्तको शान्त वातावरणमा गरिने साधनाले मानिसमा धैर्य, सहनशीलता र दिव्य विवेक पैदा गर्छ । त्यो सात्विक ऊर्जाले ओतप्रोत भएको मानिसमात्र इजलासमा बस्दा प्रलोभनका आँधीबेहरी सामु अडिग रहनसक्छ । अहिले हाम्रो न्याय प्रणाली कागजी खोष्टा, दसी-प्रमाण र कानुनी दफाहरूको जालोमा नराम्ररी रुमल्लिरहेको छ तर यथार्थ के हो भने न्याय फगत कागजी प्रमाणबाट मात्र निसृत हुने विषय होइन । कागजमा लेखिएका अक्षर झुटा हुनसक्छन्, साक्षीहरू बिक्न सक्छन् । साँचो न्याय भनेको गहिरो अध्ययन, अनुसन्धान, विवेक र साधनाका माध्यमबाट ब्रह्माण्डको चेतनाबाट निसृत हुने सत्यको प्रकटीकरण हो । एक साँचो न्यायाधीशले ती कागजी खोलहरूभन्दा हजार गुणामाथि उठेर पीडितको आँसुको भाषा बुझ्न सक्नुपर्छ । जब न्यायाधीश आफ्नो सम्पूर्ण अहंकारलाई पन्छाएर, सम्पूर्ण प्रलोभनलाई जितेर, मौन साधनाको गहिराइबाट सत्यलाई बाहिर ल्याउँछ तब त्यसले दिएको फैसलाले ब्रह्म न्यायको वास्तविक रूप प्रकट गर्छ । न्याय र न्यायाधीशको परम सत्य हो जसमाथि हाम्रो सम्पूर्ण लोकतान्त्रिक र नैतिक व्यवस्था टिकेको छ । अहिलेको राजनीतिक भागबण्डा र भनसुनका आधारमा हुने न्यायाधीश नियुक्तिले न्यायालयलाई सुधार्न सक्दैन । यो विकृतिको अन्त्य गर्न न्यायाधीश छान्ने छुट्टै, वरिष्ठ र जिम्मेवारीमा कतै खोट नलागेका, प्रतिष्ठित पात्रहरूको उच्चस्तरीय समूह बनाइनुपर्छ । छनोट गर्ने मुहान सफा हुन्छ तबमात्र न्यायालयमा योग्य, सात्विक र निष्ठावान् न्यायमूर्तिहरू प्रवेश गर्न सक्छन् । न्यायालय तबमात्र न्यायालय बन्छ जब त्यहाँ प्रवेश गर्ने असहाय र प्रताडित नागरिकले इजलासमा बस्ने न्यायाधीशको आकृतिभित्र ईश्वर विराजमान भएको अनुभूति गर्नसक्छ । जब एक पीडित नागरिकले देख्छ कि न्यायाधीशमा कुनै पक्षपात छैन, कुनै लोभ छैन र उसले बोल्ने प्रत्येक शब्दमा सत्य र धर्मको बासना छ तब उसले त्यस न्यायाधीशलाई केवल एक कर्मचारीमात्र देख्दैन ऊ त त्यसमाथि आफ्नो जीवनको रक्षक र भगवान्को रूप देख्छ । यदि जनताले न्यायाधीशको अनुहारमा निष्पक्षता र करुणाको सट्टा स्वार्थ, अहंकार र क्रुरता देख्छन् भने त्यो अदालत मन्दिर नरहेर केवल अन्यायको सौदाबाजी गर्ने अड्डा बन्छ । आजको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना न्यायाधीश छान्दा केवल उसको कागजी योग्यता, वकिलको रूपमा बिताएको वर्ष वा परीक्षाको अंकलाई मात्र आधार मान्छौं तर न्यायप्रणालीलाई संल्याउने हो भने यो तरिका पूर्णतया अपर्याप्त र घातक साबित भइसकेको छ । न्यायाधीशको वर्तमान योग्यतामात्रै होइन उसको पारिवारिक परिवेश, बाल्यकालदेखिको आचरण, व्यवहार, उसका साथीसँगती र उसका विगतको सामाजिक निष्ठाको मसिनो अध्ययन, विश्लेषण र चिरफार गरिनुपर्छ । अहिलेको राजनीतिक भागबण्डा र भनसुनका आधारमा हुने न्यायाधीश नियुक्तिले न्यायालयलाई सुधार्न सक्दैन । यो विकृतिको अन्त्य गर्न न्यायाधीश छान्ने छुट्टै, वरिष्ठ र जिम्मेवारीमा कतै खोट नलागेका, समाजका निष्कलंक, प्रतिष्ठित पाको पात्रहरूको उच्चस्तरीय समूह बनाइनुपर्छ । जब छनोट गर्ने मुहान सफा हुन्छ तबमात्र न्यायालयमा योग्य, सात्विक र निष्ठावान् न्यायमूर्ति प्रवेश गर्नसक्छन् । न्यायपालिकाको सर्वोच्च आसनमा बस्ने, अर्थात् न्यायमूर्तिको नेतृत्व गर्ने प्रधानन्यायाधीशको कुर्सीमा बस्ने जब आफ्नो पदीय मर्यादा, आचरण र निष्ठाबाट चिप्लिन्छन्, तब त्यसले सिंगो न्यायपालिकाको मुहारमा कालो पोत्छ । पछिल्ला दशकमा नेपालको न्यायपालिकाले भोगेका राजनीतिक हस्तक्षेप, पदीय दुरुपयोग र नैतिक स्खलनका घटनाले न्यायालयलाई जनताको नजरमा धुलोमा मिलाइदिए । कुनै देशको न्यायालय तबसम्ममात्र जीवित मानिन्छ जबसम्म जनविश्वासको प्राण बाँचिरहन्छ । जनविश्वास गुमाएको न्यायालय र न्यायाधीश भनेको आत्मा हराएको शरीरबाहेक केही होइन । अहिलेको टड्कारो आवश्यकता भनेको न्यायपालिकालाई जरादेखि नै पुनर्जागृत गर्नु हो । पदले कोही पनि न्यायाधीश हुँदैन, साधना, निष्ठा, सादगी र निष्कलंक चरित्रले मात्र मानिसलाई न्यायाधीश बनाउँछ । न्यायाधीशहरूले आफूलाई फगत ‘जागिरे’ ठान्ने प्रवृत्तिलाई सदाका लागि तिलाञ्जली दिएर, ब्रह्मबाट निसृत हुने सत्यको प्रकटीकरणलाई कर्मले पालना गर्नुपर्छ । जबसम्म हामीले न्यायाधीशको छनोट गर्ने प्रक्रियालाई पारदर्शी, निष्कलंक र पारिवारिक-नैतिक पृष्ठभूमिको कसीमा बलियो बनाउँदैनौं, जबसम्म न्यायालयमा सात्विक साधनाले ओतप्रोत न्यायमूर्ति पुग्दैनन्, तबसम्म लोकतन्त्र बलियो हुनसक्छ न आमनागरिकले वास्तविक न्यायको अनुभूति गर्न सक्छन् । न्यायालयको मुहार फेर्न सर्वप्रथम न्यायाधीशहरूको अन्तस्करण बदलिनै पर्छ । न्यायाधीश साधारण जागिरे नभई समाजको विवेकको पहरेदार र न्यायको तेस्रो नेत्रले सुसज्जित दैविक प्रतिनिधि हो । कागजी खोष्टा र दसी-प्रमाणको सीमितताभन्दा माथि उठेर मौनसाधना, सादगी र ब्रह्मचेतबाट निसृत हुने सत्यलेमात्र ‘ब्रह्म न्यायको वास्तविक प्रकटीकरण गर्नसक्छ ।

Share:WhatsAppFacebookX (Twitter)Telegram

Read Complete Original Article

Published originally on हिमालय टाइम्स

Visit Publisher Site →

Related News

🇳🇵 Nepal
प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण डिल्पु कुण्ड ओझेलमा
Latest NewsJust now

प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण डिल्पु कुण्ड ओझेलमा

रसुवा, मङ्सिर १ गते । हिमाली जिल्ला रसुवा प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक आस्था र जैविक विविधतामा धनी रहेको छ । यहाँको गोसाइँकुण्ड र पार्वतीकुण्डजस्ता गन्तव्य स्वदेश तथा विदेशमा परिचित... ...

गोरखापत्र
आज यी प्रदेश र स्थानमा हुनेछ वर्षा र हिमपात
Latest NewsJust now

आज यी प्रदेश र स्थानमा हुनेछ वर्षा र हिमपात

काठमाडौं । देशका केही भूभागमा आज वर्षा र हिमपातको सम्भावना छ । कोसी र गण्डकी प्रदेशका केही स्थानमा वर्षा र हिमपातको पूर्वानुमान रहेको छ । नेपाल मौसम विज्ञान विभागका अनुसार दिउँसो कोसी, वाग्मती, गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशको हिमाली र पहाडी भूभागमा आंशिक बादल लाग्नेछ । बाँकी भूभागमा मौसम मुख्यतया सफा रहनेछ । कोसी प्रदेशको हिमाली र पहाडी भूभाग तथा गण्डकी प्रदेशको ...

केन्द्रबिन्दु
स्थानीय तह निर्वाचनको तयारी : दलहरूसँग छलफल गर्दै आयोग
Latest NewsJust now

स्थानीय तह निर्वाचनको तयारी : दलहरूसँग छलफल गर्दै आयोग

काठमाडौँ, मङ्सिर १ गते । निर्वाचन आयोगले आगामी स्थानीय तह निर्वाचनको आवश्यक तयारी र व्यवस्थापनबारे छलफल गर्न राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त छ राजनीतिक दलहरूलाई छलफलका लागि बोलाएको छ । य... ...

गोरखापत्र
कप–३१ बाट खोजिएको ‘डिपार्चर’
Latest NewsJust now

कप–३१ बाट खोजिएको ‘डिपार्चर’

कप–३१ को सफलता वार्ता कक्षभित्र विश्वका नेताहरूले के भने भन्ने आधारमा होइन, वार्ता कक्षबाहिर रहेका आम मानिसको जीवनमा के परिवर्तन आयो भन्ने आधारमा मापन गरिनुपर्छ । ...

कान्तिपुर
Multikhabar App

All Information In One Place

Real-time headlines from trusted sources. Get the app now — stay updated, inspired, and ahead with breaking news!

Get it on Google Play