काठमाडाैं । प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमण यसपटक विभिन्न कारणले चर्चामा आएको छ। सामान्यतया नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू भारत भ्रमणमा जाँदा अपनाउँदै आएको परम्परागत शैलीभन्दा फरक ढंगले उनले आफ्नो भ्रमणलाई अगाडि बढाएको देखिन्छ। भ्रमणको अवधि, औपचारिकता, राजनीतिक परामर्श, पारिवारिक सहभागिता र नेपाली समुदायसँगको भेटघाटलगायतका विषयमा उनले विगतका प्रधानमन्त्रीहरूले अपनाउँदै आएको अभ्यासभन्दा फरक बाटो रोजेको देखिएको छ। यसअघि नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू भारत भ्रमणमा जाँदा दुईदेखि तीन दिनसम्मको कार्यक्रम बनाउने, राष्ट्रपतिलाई भ्रमणबारे जानकारी गराउने, पूर्वप्रधानमन्त्री तथा विज्ञहरूसँग परामर्श गर्ने र विभिन्न औपचारिक कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुने प्रचलन थियो। तर, प्रधानमन्त्री शाहको यसपटकको भ्रमणमा यस्ता धेरै परम्परागत अभ्यासहरू समावेश छैनन्। यस अर्थमा उनको भारत भ्रमणलाई कूटनीतिक औपचारिकताभन्दा फरक शैलीको राजनीतिक अभ्यासका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। जम्मा २४ घण्टाको भारत भ्रमणनेपालका प्रधानमन्त्रीहरू सामान्यतया भारत भ्रमणमा जाँदा दुईदेखि तीन दिनसम्मको कार्यक्रम तय गर्ने गर्दथे। भारतीय नेतृत्वसँग भेटघाट, द्विपक्षीय छलफल, विभिन्न औपचारिक कार्यक्रम तथा नेपाली समुदायसँगको अन्तरक्रियाका लागि पर्याप्त समय छुट्याउने गरिन्थ्यो। तर, प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले भने जम्मा २४ घण्टाको भ्रमण कार्यक्रम बनाएका छन्। यसले उनको भ्रमण शैलीलाई विगतका प्रधानमन्त्रीहरूको भन्दा फरक बनाएको छ। राष्ट्रपतिलाई गरिएन भ्रमणबारे ब्रिफिङ यसअघिका प्रधानमन्त्रीहरूले विदेश भ्रमणमा जानुअघि विशेषगरी महत्वपूर्ण द्विपक्षीय भ्रमणका विषयमा राष्ट्रपतिलाई जानकारी गराउने र आवश्यक ब्रिफिङ गर्ने अभ्यास रहँदै आएको थियो। तर, प्रधानमन्त्री शाहले भारत भ्रमणमा जानुअघि राष्ट्रपतिसँग भेटघाट नगरेको विषय चर्चामा आएको छ। त्यति मात्र होइन, प्रधानमन्त्री बनेपछि नै उनले राष्ट्रपतिसँग औपचारिक भेटघाट नगरेको विषय पनि सार्वजनिक बहसको विषय बनेको छ। यसले प्रधानमन्त्री र राष्ट्रपतिबीचको संस्थागत सम्बन्ध तथा परम्परागत राजनीतिक अभ्यासका बारेमा नयाँ प्रश्नहरू जन्माएको छ। विमानस्थलमा तामझामबिनै प्रस्थान नेपालका प्रधानमन्त्री विदेश भ्रमणमा जाँदा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा विशेष औपचारिकता देखिने गर्दथ्यो। मन्त्रीहरू, उच्च सरकारी अधिकारी तथा सुरक्षाकर्मीहरूको बाक्लो उपस्थिति हुने र प्रधानमन्त्रीलाई औपचारिक रूपमा बिदाइ गर्ने परम्परा थियो। तर, यसपटक प्रधानमन्त्री शाह सामान्य शैलीमा विमानस्थल पुगेर भारत प्रस्थान गरेका छन्। उपलब्ध विवरणअनुसार दुई जना मन्त्रीलाई मात्रै जहाजसम्म पुग्ने अनुमति दिइएको थियो। यसले प्रधानमन्त्रीले अनावश्यक औपचारिकता र तामझाम घटाउन खोजेको सन्देश दिएको छ। परिवारका सदस्यबिनाकाे भ्रमण विगतमा नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू भारत भ्रमणमा जाँदा श्रीमती तथा परिवारका अन्य सदस्यलाई समेत भ्रमण टोलीमा सहभागी गराउने अभ्यास देखिन्थ्यो। कतिपय भ्रमणमा प्रधानमन्त्रीको पारिवारिक सहभागिता पनि औपचारिक कार्यक्रमको एउटा हिस्सा बन्ने गरेको थियो। तर, प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले यसपटक आफ्नो परिवारका कुनै पनि सदस्यलाई भारत भ्रमणमा लगेका छैनन्। यसले भ्रमणलाई व्यक्तिगत तथा पारिवारिक सहभागिताभन्दा सरकारी र कूटनीतिक उद्देश्यमा केन्द्रित राख्न खोजिएको संकेत गरेको छ। पूर्वप्रधानमन्त्री र विज्ञहरूसँग गरेनन् व्यापक परामर्श भारत नेपालको महत्वपूर्ण छिमेकी तथा रणनीतिक साझेदार भएकाले भारत भ्रमणलाई विशेष महत्वका साथ हेरिन्छ। विगतमा प्रधानमन्त्रीहरूले भारत भ्रमणअघि पूर्वप्रधानमन्त्री, परराष्ट्रमन्त्री, कूटनीतिक विज्ञ तथा विभिन्न क्षेत्रका जानकारहरूसँग छलफल गर्ने अभ्यास अपनाउने गरेका थिए। तर, प्रधानमन्त्री शाहले यसपटक त्यस्तो व्यापक परामर्श नगरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। उनले पार्टी सभापति रवि लामिछानेसँग केही परामर्श गरेको बताइए पनि अन्य राजनीतिक नेतृत्व तथा विज्ञहरूसँग व्यापक छलफल गरेको देखिएको छैन। परामर्श नगरेकोमा नेपाली काँग्रेस लगायतका विपक्षी दलका नेताले सार्वजनिक रुपमा आपत्ती नै जनाएका छन् । भारतमा रहेका नेपाली समुदायसँग छैन भेटघाटको कार्यक्रम भारतमा ठूलो संख्यामा नेपाली नागरिक तथा नेपाली मूलका मानिसहरू बसोबास गर्दै आएका छन्। विगतमा भारत भ्रमणमा जाने प्रधानमन्त्रीहरूले त्यहाँ रहेका नेपाली समुदायका प्रतिनिधिहरूसँग भेटघाट गर्ने, उनीहरूका समस्या तथा माग सुन्ने र मागपत्र बुझ्ने कार्यक्रम राख्ने गरेका थिए। तर, प्रधानमन्त्री शाहको यसपटकको भ्रमणमा भारतीय भूमिमा रहेका नेपाली समुदायसँग औपचारिक भेटघाटको कार्यक्रम नरहेको देखिएको छ। यसले विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकका समस्या र चासो सम्बोधन गर्ने परम्परागत अभ्यासमा पनि परिवर्तन आएको संकेत गर्दछ। नेपाली दूतावासको भव्य रात्रिभोज कार्यक्रम पनि छैन भारत भ्रमणमा जाने नेपाली प्रधानमन्त्रीको सम्मानमा नयाँ दिल्लीस्थित नेपाली राजदूतावासले भव्य रात्रिभोज आयोजना गर्ने परम्परा रहँदै आएको थियो। उक्त कार्यक्रममा भारतीय राजनीतिक नेतृत्व, कूटनीतिज्ञ, विज्ञ, व्यवसायी तथा विभिन्न क्षेत्रका प्रतिनिधिहरू सहभागी हुने गर्दथे। यस्ता कार्यक्रम प्रधानमन्त्रीका लागि औपचारिक भेटघाट मात्र नभई अनौपचारिक संवाद र सम्बन्ध विस्तारको महत्वपूर्ण अवसर पनि हुने गर्दथे। तर, यसपटक प्रधानमन्त्री शाहको भ्रमणमा त्यस्तो भव्य रात्रिभोज कार्यक्रम राखिएको छैन। निष्कर्ष: प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमणले नेपालमा लामो समयदेखि अभ्यास हुँदै आएका राजनीतिक तथा कूटनीतिक परम्परामाथि नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ। छोटो भ्रमण अवधि, सीमित औपचारिकता, पारिवारिक सहभागिताको अभाव, व्यापक राजनीतिक परामर्श नगरेको विषय तथा नेपाली समुदायसँगको भेटघाट र दूतावासको रात्रिभोज कार्यक्रम नहुनुले उनको भ्रमणलाई विगतका प्रधानमन्त्रीहरूको भन्दा फरक बनाएको छ। यी परिवर्तनलाई कसैले अनावश्यक तामझाम घटाउने, समय र स्रोतको मितव्ययी उपयोग गर्ने तथा काममा केन्द्रित हुने नयाँ राजनीतिक संस्कारका रूपमा व्याख्या गर्न सक्छन्। अर्कोतर्फ, भारतजस्तो महत्वपूर्ण छिमेकी मुलुकसँगको सम्बन्धमा औपचारिक परामर्श, संस्थागत समन्वय र विभिन्न सरोकारवालासँगको संवाद पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ भन्ने तर्क पनि उठ्न सक्छ। प्रधानमन्त्रीको भ्रमण कति छोटो भयो, कति औपचारिकता घटाइयो वा कति परम्परा तोडियो भन्ने कुराले मात्रै भ्रमणको सफलता निर्धारण गर्दैन। भ्रमणबाट नेपालले के उपलब्धि हासिल गर्यो, दुई देशबीचको सम्बन्ध कति मजबुत बन्यो र नेपाली जनताको हितमा कस्ता निर्णय भए भन्ने कुराले यसको वास्तविक मूल्यांकन गर्नेछ।
प्रधानमन्त्री बालेनको भारत भ्रमणः परम्परा तोड्दै नयाँ राजनीतिक अभ्यास

Read Complete Original Article
Published originally on केन्द्रबिन्दु






