तिहार : प्रकृति, सम्बन्ध र संस्कारले सिकाएको जीवनदर्शन

तिहार केवल बत्ती बाल्ने, मिठाई खाने, देउसीभैलो खेल्ने र रमाइलो गर्ने पर्व मात्र होइन । यो प्रकृति, पशुपक्षी, मानव सम्बन्ध, पारिवारिक आत्मीयता र आध्यात्मिक चेतनासँग जोडिएको नेपाली समाजको विशिष्ट सांस्कृतिक पर्व हो । तिहारले मानिसलाई आफू मात्र यो संसारको केन्द्र होइन, प्रकृतिका असंख्य जीवजन्तु र वनस्पतिसँगको सहअस्तित्वबाट मात्र मानव जीवन सम्भव छ भन्ने गहिरो सन्देश दिन्छ । नेपाली समाजमा मनाइने प्रमुख चाडमध्ये तिहारको आफ्नै विशिष्ट महत्व छ । दसैँले पारिवारिक भेटघाट, शक्ति, आस्था र विजयको सन्देश दिन्छ भने तिहारले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, जीवजन्तुप्रतिको करुणा, पारिवारिक आत्मीयता र आपसी सद्भावलाई विशेष महत्व दिन्छ । त्यसैले तिहारलाई उज्यालोको पर्व मात्र नभनेर सम्बन्ध र संवेदनाको पर्व भन्नु बढी सान्दर्भिक हुन्छ । तिहारको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष भनेको यसमा मानिसले मात्र होइन, पशुपक्षीले समेत सम्मान पाउनु हो । काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गर्नुको पछाडि गहिरो सांस्कृतिक र व्यावहारिक दर्शन लुकेको छ । मानिसले आफ्नो जीवनमा विभिन्न रूपमा सहयोग पुर्‍याउने जीवजन्तुप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा यी पर्वहरू विकसित भएका हुन् । कागलाई सन्देशवाहकका रूपमा लिइन्छ । काग तिहारमा कागलाई खानेकुरा दिएर पूजा गरिन्छ । यसले प्रकृतिका साना जीवको समेत महत्व छ भन्ने सम्झाउँछ । त्यसैगरी कुकुरलाई मानिसको असल साथी, सुरक्षाकर्मी र विश्वासिलो प्राणीका रूपमा सम्मान गरिन्छ । मानिसले आफ्नो घर, परिवार र सम्पत्तिको सुरक्षामा कुकुरले पुर्‍याउने योगदानलाई सम्झेर कुकुर तिहार मनाउँछ । जनावरमध्ये मानिससँग सबैभन्दा नजिकको सम्बन्ध राख्ने प्राणीमध्ये कुकुर पनि एक हो । उसको इमानदारी, स्वामिभक्ति र निःस्वार्थ व्यवहार मानिसका लागि अनुकरणीय छन् । गाईलाई मातृत्व, समृद्धि र धार्मिक आस्थाको प्रतीक मानिन्छ । गोरु कृषि कर्मको महत्वपूर्ण सहयोगी हो । नेपाली कृषि सभ्यताको विकासमा गाईगोरुको योगदान अविस्मरणीय छ । आज प्रविधिको विकासले कृषि प्रणालीमा परिवर्तन ल्याए पनि हाम्रो समाजको आर्थिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक जीवनमा पशुपक्षीको योगदानलाई बिर्सन मिल्दैन । यसरी हेर्दा तिहारले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—हामीले आफ्नो जीवनमा सहयोग पुर्‍याउने मानिसलाई त सम्मान गर्न सकेका छैनौँ भने बोल्न नसक्ने पशुपक्षीप्रति कति संवेदनशील छौँ ? तिहारको सन्देश पूजाको दिन माला लगाइदिने र मीठो खानेकुरा खुवाउनेमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। वर्षभरि नै पशुपक्षीप्रति दया, माया र संरक्षणको भावना राख्न सक्नु नै यस पर्वको वास्तविक सम्मान हो । तिहारको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको आत्मीय सम्बन्ध हो । भाइटीकाले रगतको सम्बन्धलाई मात्र होइन, विश्वास, माया, जिम्मेवारी र पारिवारिक एकतालाई पनि बलियो बनाउँछ । दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु र सुखसमृद्धिको कामना गर्छन् भने दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति सम्मान, सुरक्षा र सहयोगको प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छन् । तर आजको बदलिँदो सामाजिक परिवेशमा यो सम्बन्धको वास्तविक अर्थ बुझ्नु अझ आवश्यक छ । सम्पत्ति, स्वार्थ, अहंकार र पारिवारिक विवादका कारण दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ । कतिपय अवस्थामा एउटै घरमा बस्ने परिवारका सदस्यबीच समेत आत्मीयता हराउँदै गएको छ । यस्तो अवस्थामा भाइटीका केवल निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाउने परम्परा होइन, मनमा रहेको दूरी हटाउने अवसर पनि बन्नुपर्छ । तिहारले हामीलाई सिकाउने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष आध्यात्मिक चेतना र अनुशासित जीवन हो । हाम्रो पूर्वीय दर्शनमा मानव जीवनलाई अनुशासित, मर्यादित र उद्देश्यपूर्ण बनाउन विभिन्न शास्त्रीय मान्यता प्रस्तुत गरिएका छन् । त्यसमध्ये विद्यार्थी जीवनका पाँचवटा विशेषता बताउने एउटा प्रचलित संस्कृत श्लोक छ- काकचेष्टा बको ध्यानं श्वाननिद्रा तथैव च ।अल्पहारी गृहत्यागी विद्यार्थी पञ्चलक्षणम्।। यस श्लोकले विद्यार्थीमा हुनुपर्ने पाँचवटा गुणको चर्चा गरेको छ । कागको जस्तो चेष्टा, बकुल्लाको जस्तो ध्यान, कुकुरको जस्तो निद्रा, थोरै खाने बानी र घरको सुखसुविधाप्रतिको मोह त्याग्ने स्वभाव विद्यार्थीका पाँच लक्षण मानिएका छन् । कागको जस्तो चेष्टा भन्नाले सधैँ सक्रिय, परिश्रमी र जिज्ञासु हुनु हो । कागले आफ्नो आहार प्राप्त गर्न निरन्तर प्रयास गरिरहन्छ । त्यसैगरी विद्यार्थीले पनि ज्ञान प्राप्तिका लागि निरन्तर खोज, अध्ययन र अभ्यास गर्नुपर्छ । एकपटक असफल हुँदैमा निराश हुने होइन, पुनः प्रयास गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । बकुल्लाको जस्तो ध्यान भन्नाले लक्ष्यप्रति एकाग्र हुनु हो । बकुल्ला पानीमा माछा समात्ने प्रतीक्षामा लामो समयसम्म स्थिर रहन सक्छ । उसको एकाग्रता विद्यार्थीका लागि उदाहरणीय मानिएको छ । आजको प्रविधिमैत्री युगमा मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल र विभिन्न मनोरञ्जनका साधनले विद्यार्थीको ध्यान भङ्ग गरिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा बकुल्लाको जस्तो धैर्य र एकाग्रता झन् आवश्यक भएको छ । कुकुरको जस्तो निद्रा भन्नाले आवश्यकताअनुसार विश्राम गर्ने तर सधैँ सतर्क र सचेत रहने स्वभाव हो । कुकुर सामान्य अवस्थामा सुतेको देखिए पनि सानो आवाजमा समेत सजग हुन्छ । विद्यार्थी पनि आफ्नो अध्ययन, जिम्मेवारी र लक्ष्यप्रति सचेत हुनुपर्छ । यसको अर्थ निद्रा त्याग्नु होइन, समयको सदुपयोग गर्दै अनुशासित दिनचर्या अपनाउनु हो । अल्पाहारी भन्नाले आवश्यकताभन्दा बढी नखाने, सन्तुलित र संयमित भोजन गर्ने भन्ने बुझिन्छ । खानपानमा अनुशासनले शरीर र मस्तिष्क दुवैलाई स्वस्थ राख्छ । त्यसैगरी गृहत्यागी भन्नाले घरपरिवार छोडेर हिँड्नु भन्ने शाब्दिक अर्थमा बुझ्नु हुँदैन । यसको वास्तविक भाव घरको अनावश्यक सुखसुविधा, आलस्य र मोहमा अल्झिएर आफ्नो लक्ष्यबाट विचलित नहुनु हो । विद्यार्थीले आफ्नो समय र ऊर्जालाई अध्ययन तथा व्यक्तित्व विकासमा लगाउन सक्नुपर्छ । यी पाँचवटा गुण विद्यार्थीका लागि मात्र होइन, जीवनमा केही गर्न चाहने प्रत्येक व्यक्तिका लागि उत्तिकै उपयोगी छन् । कागको सक्रियता, बकुल्लाको एकाग्रता, कुकुरको सतर्कता, भोजनमा संयमता र सुखसुविधाप्रतिको अनावश्यक मोह त्याग्ने स्वभावले मानिसलाई अनुशासित र सफल बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ । तिहार र विद्यार्थीका यी पाँच लक्षणबीच पनि एउटा सुन्दर सम्बन्ध देखिन्छ । तिहारले पशुपक्षीको व्यवहार र महत्वलाई सम्मान गर्न सिकाउँछ भने उक्त श्लोकले तिनै पशुपक्षीका स्वभावबाट मानिसले जीवनोपयोगी शिक्षा लिन सक्ने बताउँछ । प्रकृतिका हरेक जीवमा कुनै न कुनै विशेषता हुन्छन् । मानिसले ती विशेषतालाई बुझेर आफ्नो जीवनमा सकारात्मक रूपमा प्रयोग गर्न सक्नुपर्छ भन्ने पूर्वीय चिन्तनको सुन्दर उदाहरण हो यो । आज हामी आधुनिकता, प्रविधि र भौतिक विकासको कुरा गरिरहेका छौँ । तर विकासको नाममा प्रकृतिको विनाश, सम्बन्धमा स्वार्थ र जीवनमा अनुशासनहीनता बढ्दै जाने हो भने त्यस्तो विकासले मानिसलाई वास्तविक सुख दिन सक्दैन । मानिससँग धनसम्पत्ति र सुविधा हुन सक्छन्, तर प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, पारिवारिक आत्मीयता र मानवीय संवेदना हराउँदै गएमा जीवन अपूर्ण हुन्छ । तिहारको अवसरमा घरआँगन सफा गरेर दीपावली गर्नु जति आवश्यक छ, त्यति नै आवश्यक मनभित्रको अन्धकार हटाउनु पनि हो । घरमा दियो बालेर मात्र हुँदैन, व्यवहारमा सद्भावको उज्यालो फैलाउन सक्नुपर्छ । पशुपक्षीलाई पूजा गरेर मात्र हुँदैन, उनीहरूको बासस्थान र जीवनको संरक्षण गर्नुपर्छ । भाइटीकामा सम्बन्धको प्रतीकात्मक उत्सव मनाएर मात्र हुँदैन, वर्षभरि नै एकअर्काको सुखदुःखमा साथ दिन सक्नुपर्छ । अन्ततः तिहार एउटा यस्तो सांस्कृतिक पर्व हो, जसले मानिसलाई प्रकृतिसँग जोड्छ, पशुपक्षीप्रति संवेदनशील बनाउँछ, पारिवारिक सम्बन्धलाई आत्मीय बनाउँछ र जीवनमा अनुशासनको महत्त्व सम्झाउँछ । यसको सन्देश कुनै एउटा धर्म, जाति वा समुदायमा मात्र सीमित छैन । प्रकृतिको सम्मान, आपसी प्रेम, सहअस्तित्व र सदाचार सम्पूर्ण मानव समाजका साझा मूल्य हुन् । त्यसैले यस वर्षको तिहारमा हामीले घरमा मात्र होइन, आफ्ना विचार र व्यवहारमा पनि उज्यालो भिर्त्याउने संकल्प गरौँ । पशुपक्षीप्रति करुणा, परिवारप्रति आत्मीयता, समाजप्रति जिम्मेवारी र आफ्नो कर्मप्रति इमानदारी देखाउन सक्यौँ भने मात्र तिहारको वास्तविक अर्थ सार्थक हुनेछ । तिहारको उज्यालो दियोमा मात्र होइन, हाम्रो सोच, संस्कार र व्यवहारमा पनि बल्नुपर्छ । यही नै तिहारले मानव समाजलाई दिएको सबैभन्दा सुन्दर सन्देश हो ।