Monday, November 16, 2026||
MultiKhabarMultiKhabar

छठपछि फोहोरले भरिए जनकपुरधामका पोखरी, प्रकृतिप्रतिको आस्थामाथि प्रश्न

Share:WhatsAppFacebookX (Twitter)Telegram
छठपछि फोहोरले भरिए जनकपुरधामका पोखरी, प्रकृतिप्रतिको आस्थामाथि प्रश्न
Photo / Coverage: हिमालय टाइम्स

जनकपुर । अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ दिँदा भक्तजनका हात जोडिएका थिए । आँखामा श्रद्धा र मनमा परिवारको सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना थियो । बिहानैदेखि पोखरीका डिलमा भक्तजनको घुइँचो लागेको थियो । जलाशयमा उभिएर व्रतालुहरू सूर्यदेव र छठी माताको आराधना गरिरहेका थिए । घाटहरू दीप र बत्तीले झिलिमिली थिए भने लोकगीतका मधुर धुनसँगै जनकपुरधामका पोखरीहरू छठमय बनेका थिए । तर प्रकृतिसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्ध दर्शाउने छठ पर्व सम्पन्न भएको केही बेरमै ती घाट र पोखरीहरू फोहोरको थुप्रोले भरिएका छन् । जहाँ केही समयअघि भक्तजनहरू कम्मरसम्म पानीमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ दिइरहेका थिए, त्यहीँ अहिले पूजामा प्रयोग गरिएका सामग्री, फलफूलका अवशेष, प्लास्टिकका झोला, दियो, बत्ती, घैला र अन्य फोहोर छरिएका छन् । पर्व सकिएपछि भक्तजन घर फर्किए पनि उनीहरूले छाडेका फोहोर भने पोखरी र घाटमै छन् । यो दृश्य फोहोर व्यवस्थापनको समस्या मात्र होइन, प्रकृतिप्रतिको हाम्रो व्यवहार, धार्मिक आस्थाको वास्तविक अर्थ र सामाजिक जिम्मेवारीमाथि उठेको गम्भीर प्रश्न पनि हो । प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छठ पर्वमा पोखरी, ताल, नदी तथा जलाशयको किनारमा उभिएर जल र सूर्यलाई साक्षी राख्दै सूर्यदेवको आराधना गरिन्छ । पृथ्वीमा जीवन सम्भव बनाउने सूर्यप्रति कृतज्ञता व्यक्त गरिन्छ । छठ पर्वमा प्रयोग गरिने अधिकांश सामग्री पनि प्रकृतिबाटै प्राप्त हुन्छन् । माटोका घैला, दियो, केराका पात, उखु, नरिवल, फलफूल तथा अन्य मौसमी उत्पादनबाट प्रसाद र परिकार तयार पारिन्छन् । प्रकृतिले दिएका उपहारलाई नै प्रकृतिसामु अर्पण गर्नु यस पर्वको सुन्दर विशेषता हो । यस पर्वले मानिसलाई प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन, जलस्रोतको महत्त्व बुझ्न र प्राकृतिक सम्पदाको सम्मान गर्न सिकाउँछ । पोखरी र नदीको सरसफाइ, शुद्धता तथा पवित्रतालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ । छठ आउनुअघि नै घाट र पोखरी सफा गर्ने परम्परा छ । कतिपय स्थानमा स्थानीयवासी र युवाहरू आफैँ जुटेर पोखरीका डिल सफा गर्ने, जलाशय वरिपरिका झारपात हटाउने र घाटलाई आकर्षक बनाउने गर्छन् । तर विडम्बना, जुन पोखरीलाई सफा गरेर पूजायोग्य बनाइन्छ, पर्व सम्पन्न भएपछि त्यही पोखरी फोहोरको थुप्रोमा परिणत हुन्छ । प्रकृतिको पूजा गर्ने नाममा प्रकृतिलाई नै फोहोर उपहार दिनु कस्तो आस्था हो ? सूर्यसँग जीवन र समृद्धिको कामना गर्ने तर जीवन सम्भव बनाउने प्रकृतिको संरक्षणप्रति बेवास्ता गर्नु कस्तो धार्मिक व्यवहार हो ? श्रद्धापूर्वक तयार पारिएका पूजाका सामग्री घरदेखि घाटसम्म पुर्‍याउँदा विशेष सावधानी अपनाइन्छ । कुन सामग्री कहाँ राख्ने, कुन परिकार कसरी चढाउने र कुन समयमा सूर्यलाई अर्घ दिने भन्ने कुरामा ध्यान दिइन्छ । तर पूजा सम्पन्न भएपछि त्यही सावधानी र जिम्मेवारी हराएजस्तो देखिन्छ । जनकपुरधामका मुख्य मानिने गंगासागर, धनुषसागर, दशरथ तलाउ र अंगराजसर पोखरीका घाटको अहिलेको अवस्था हेर्दा डम्पिङ साइट आसपासको दृश्यभन्दा कम देखिँदैन । पूजाका लागि ल्याइएका दियो, बत्ती, घैला, ढाकी, सुपली तथा अन्य सामग्री पोखरी र घाटमै छाडेर श्रद्धालुहरू घर फर्किएका छन् । यसले एउटा गम्भीर विरोधाभास उजागर गरेको छ । पूजा गर्दा पवित्रता खोज्ने हामी पूजा सकिएपछि त्यही पवित्रताको आधार बनेको वातावरणप्रति किन उदासीन हुन्छौँ ? धर्म र आस्था केही घण्टाको अनुष्ठानमा मात्र सीमित हुन सक्छन् र ? यदि हामी साँच्चिकै सूर्यदेव र छठी माताप्रति श्रद्धा राख्छौँ भने प्रकृतिले दिएका जल, जमिन र वातावरणको संरक्षण गर्नु पनि त्यही आस्थाको हिस्सा हुनुपर्ने होइन र ? छठ पर्वलाई शुद्धता, संयम, अनुशासन र स्वच्छताको पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ । यस पर्वमा व्रतालुहरूले कठिन व्रत बस्छन्, खानपानमा विशेष शुद्धता अपनाउँछन् र पूजाका सामग्रीदेखि घाटसम्मको पवित्रतामा ध्यान दिन्छन् । तर स्वच्छताको यही सन्देश पर्व सम्पन्न भएपछि किन हराउँछ ? के स्वच्छता पूजाका लागि मात्र आवश्यक हो ? के पोखरीको पवित्रता अर्घ दिँदासम्म मात्र कायम रहनुपर्ने हो ? वास्तवमा छठको अर्थ सूर्यलाई अर्घ दिनु मात्र होइन । सूर्यले दिएको प्रकाश, ताप र ऊर्जाबाट चलिरहेको जीवनप्रति कृतज्ञ हुनु पनि हो । पानी, हावा, माटो र वनस्पतिप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु पनि हो । प्रकृतिको संरक्षणबिना मानव जीवन सम्भव छैन भन्ने सन्देश आत्मसात् गर्नु पनि हो । तर व्यवहारमा छठको आध्यात्मिक र सांस्कृतिक पक्षलाई आत्मसात् गरे पनि यसको वातावरणीय सन्देशलाई पर्याप्त रूपमा लागू गर्न सकिएको छैन । आस्थाका नाममा गरिने कुनै पनि कार्यले प्रकृतिलाई क्षति पुर्‍याउनु हुँदैन । बरु प्रकृतिको पूजा गर्ने पर्वले प्रकृति संरक्षणको संस्कारलाई अझ बलियो बनाउनुपर्ने हो । पोखरी र घाटमा देखिएको फोहोरको समस्या भक्तजनको चेतनाको कमीसँग मात्र जोडिएको छैन । यसमा घाट व्यवस्थापन समिति र सम्बन्धित निकायको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । छठ पर्वअघि घाट सजावट, बत्ती व्यवस्थापन, सरसफाइ, सुरक्षा तथा अन्य तयारीमा विभिन्न समिति सक्रिय हुन्छन् । चन्दा संकलनदेखि सजावटसम्मका काममा व्यापक तयारी गरिन्छ । घाटलाई आकर्षक बनाउन विभिन्न संरचना निर्माण गरिन्छन् । तर पर्व सकिएपछि घाटको व्यवस्थापन र सरसफाइ कसको जिम्मेवारी हो भन्ने विषयमा पर्याप्त ध्यान पुगेको देखिँदैन । यदि पर्वअघि घाट सफा गर्न सकिन्छ भने पर्वपछि फोहोर उठाउन किन सकिँदैन ? हजारौँ भक्तजनलाई व्यवस्थित रूपमा अर्घ दिने वातावरण बनाउन सकिन्छ भने उनीहरू फर्किएपछि घाट सफा राख्ने व्यवस्था किन गर्न सकिँदैन ? घाट व्यवस्थापन समितिले पर्व सुरु हुनुअघि मात्र होइन, सम्पन्न भएपछि पनि आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ । प्रत्येक घाटमा पर्याप्त फोहोर संकलन गर्ने डस्टबिन राख्ने, पूजा सम्पन्न भएपछि तत्काल सरसफाइ टोली परिचालन गर्ने, फोहोर छुट्याएर व्यवस्थापन गर्ने र पोखरीमा पूजाका सामग्री फाल्न नदिने व्यवस्था गर्न सकिन्छ । त्यस्तै, स्थानीय तहले पनि छठ पर्वका लागि विशेष सरसफाइ योजना बनाउन आवश्यक छ । पर्व अवधिभर मात्र नभई त्यसपछि पनि केही दिनसम्म नियमित फोहोर संकलन र व्यवस्थापनको व्यवस्था हुनुपर्छ । घाट व्यवस्थापन समितिको सफलता घाट कति आकर्षक बनाइयो, कति बत्ती बालियो वा कति सजावट गरियो भन्ने आधारमा मात्र मापन हुनु हुँदैन । पर्व सकिएपछि घाट कति सफा राखियो भन्ने कुरा पनि सफलताको महत्त्वपूर्ण मापदण्ड बन्नुपर्छ । जनकपुरधामसहित मधेश प्रदेशका केही स्थानमा सार्वजनिक सम्पत्तिप्रतिको जिम्मेवारीलाई लिएर नागरिकको सोच र व्यवहारमा परिवर्तन आवश्यक रहेको जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाका मेयर मनोजकुमार साह बताउनुहुन्छ । उहाँका अनुसार यहाँका धेरै नागरिकले सार्वजनिक स्थान र सम्पत्तिको जिम्मेवारी सम्बन्धित निकायको मात्र हो भन्ने बुझाइ राख्ने गरेका छन् । सार्वजनिक सम्पत्ति सबैको साझा सम्पत्ति भएकाले यसको संरक्षण र सरसफाइमा पनि सबैको जिम्मेवारी हुनुपर्ने उहाँको भनाइ छ । प्रयोग गर्ने बेला सबैले प्रयोग गर्ने तर मर्मतसम्भार र सरसफाइको जिम्मेवारी आउँदा पालिकामाथि मात्र थोपर्ने प्रवृत्ति रहेको उहाँले गुनासो गर्दै आउनुभएको छ । नागरिकको सोच र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन आवश्यक छ । विद्यालयदेखि समुदायसम्म वातावरणीय चेतना फैलाउनुपर्छ । धार्मिक अगुवा, पुजारी, घाट व्यवस्थापन समिति र सामाजिक संघसंस्थाले पनि छठको वास्तविक सन्देशसँगै स्वच्छताको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउनुपर्छ । जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका–१३ का स्थानीयवासी सतिशकुमार झा छठ पर्व वर्षमा एकपटक आउने भए पनि पोखरी र जलाशयको आवश्यकता वर्षभरि रहने बताउनुहुन्छ । छठमा अर्घ दिन प्रयोग गरिने पानी यही सहरका नागरिकको दैनिक जीवनसँग पनि जोडिएको उहाँको भनाइ छ । त्यसैले पर्व सकिएपछि पोखरीलाई फोहोर छाड्नु आफ्नै वातावरण र भविष्यलाई अस्वच्छ बनाउनु भएको उहाँ बताउनुहुन्छ । छठको वास्तविक सुन्दरता घाटमा बालिएका हजारौँ दीपमा मात्र छैन । यसको सुन्दरता पर्वपछि पनि स्वच्छ र निर्मल रहने पोखरीमा हुनुपर्छ । सूर्यलाई अर्घ दिँदा जोडिएका हातले पूजा सकिएपछि एउटा फोहोर टिपेर डस्टबिनसम्म पुर्‍याउन पनि सक्नुपर्छ । छठी मातासँग परिवारको सुख र समृद्धि माग्ने भक्तजनले आफूले पूजा गरेको जलाशयको संरक्षण गर्ने संकल्प पनि गर्न सक्नुपर्छ । भक्तजनले आफूले प्रयोग गरेका सामग्री र फोहोर आफैँ व्यवस्थापन गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । घाट व्यवस्थापन समितिले सरसफाइलाई अनिवार्य जिम्मेवारी बनाउनुपर्छ । स्थानीय सरकारले प्रभावकारी फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली लागू गर्नुपर्छ । धार्मिक अगुवाहरूले पनि पूजा र सरसफाइ एकअर्काका परिपूरक हुन् भन्ने सन्देश दिनुपर्छ । प्रकृतिको पूजा गर्ने पर्वको साँचो सम्मान त्यसपछि पनि प्रकृतिलाई स्वच्छ राख्न सक्नुमा छ। -सञ्जय कुमार यादव, नेपाल न्यूज बैंक

Share:WhatsAppFacebookX (Twitter)Telegram

Read Complete Original Article

Published originally on हिमालय टाइम्स

Visit Publisher Site →

Related News

🇳🇵 Nepal
तातोपानी नाका नखुल्दा व्यवसायीहरू मर्कामा, उच्चस्तरीय पहलबाट तत्कालै खुलाउन माग
Latest NewsJust now

तातोपानी नाका नखुल्दा व्यवसायीहरू मर्कामा, उच्चस्तरीय पहलबाट तत्कालै खुलाउन माग

काठमाडौँ । नेपाल–चीन जोड्ने सबैभन्दा छोटो दूरीको तातोपानी नाका पूर्ण रूपमा नखुल्दा नेपाली व्यापारीले चिन्ता र आक्रोश व्यक्त गरेका छन् । भूकम्पपछि सहज रूपमा सञ्चालनमा आउन नसकेको सिन्धुपाल्चोकको तातोपानी नाका... ...

रातोपाटी
अज्ञात व्यक्तिद्वारा धानको कुन्यूमा आगजनी:  धान र पराल पूर्ण रूपमा जलेर नष्ट
Latest NewsJust now

अज्ञात व्यक्तिद्वारा धानको कुन्यूमा आगजनी: धान र पराल पूर्ण रूपमा जलेर नष्ट

• झापाको कनकाई नगरपालिका-९ घैलाडुब्बामा अज्ञात व्यक्तिले धानको दुई वटा कुन्यूमा आगो लगाएको घटनामा करिब ९० मन धान र पराल जलेर नष्ट भएको छ। • आगजनीको घटनाबारे प्रहरीले आज बिहान मात्र जानकारी पाएको थियो र घटनास्थलमा पुगेपछि दुवै कुन्यू पूर्ण रूपमा जलिसकेको थियो। • प्रारम्भिक अनुमान अनुसार आगलागीबाट करिब रु एक लाख ५१ हजारभन्दा बढीको क्षति भएको छ र अनुसन्धान ...

नेपालबहस
राइजिङ स्टार यू–१२ ब्वाइज ओपन क्रिकेट प्रतियोगिता मंसिर १ देखि गोकर्णेश्वरमा आयोजना हुँदै
Latest NewsJust now

राइजिङ स्टार यू–१२ ब्वाइज ओपन क्रिकेट प्रतियोगिता मंसिर १ देखि गोकर्णेश्वरमा आयोजना हुँदै

काठमाडौँ । राइजिङ स्टार यू-१२ ब्वाइज ओपन क्रिकेट प्रतियोगिता मंसिर १ गतेदेखि पुष २ गतेसम्म काठमाडौंको गोकर्नेस्वर ग्राउण्डमा आयोजना हुने भएको छ। बाल क्रिकेटको विकास र प्रतिभावान खेलाडीहरूलाई अवसर प्रदान गर्ने उद्देश्यले यो प्रतियोगिता आयोजना गरिएको हो। यस प्रतियोगितामा जम्मा १६ टिमहरूको सहभागिता रहनेछ । जिल्ला स्तरका खेलाडीहरुका लागि प्रवेश शुल्क पूर्ण रूपमा निःशुल्क गरिएको छ, जसले स्थानीय खेलाडीहरुलाई प्रोत्साहन गर्ने ...

लुम्बिनी सञ्चार
ठमेलका गल्लीमा विदेशी पर्यटकको चहलपहल बढ्दै
Latest NewsJust now

ठमेलका गल्लीमा विदेशी पर्यटकको चहलपहल बढ्दै

काठमाडौँ। शरद ऋतु सुरु भएसँगै राजधानी काठमाडौँको प्रमुख पर्यटकीय केन्द्र ठमेलका गल्लीमा विदेशी पर्यटकको चहलपहल बढेको छ। गत भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशी-त्रिशूली नदीमा आएको बाढीपछि सुस्ताएको पर्यटन व्यवसाय विस्तारै... ...

रातोपाटी
Multikhabar App

All Information In One Place

Real-time headlines from trusted sources. Get the app now — stay updated, inspired, and ahead with breaking news!

Get it on Google Play