आज यमदीपदान गरिँदै, किन दक्षिण फर्काएर बालिन्छ दियो ?

काठमाडौं – हिन्दु धर्मावलम्बीले आज यमदीपदान गर्दैछन्। दीपावली अर्थात् यमपञ्चकको महत्त्वपूर्ण धार्मिक परम्परामध्ये यमदीपदान पनि एक हो । अकाल मृत्युको भयबाट मुक्ति, परिवारका सदस्यको दीर्घायु तथा सुस्वास्थ्यको कामना गर्दै यमराजको नाममा दीप प्रज्वलन गर्ने धार्मिक विधिलाई यमदीपदान भनिन्छ । हिन्दु धर्मग्रन्थमा उल्लेखित मान्यताअनुसार यमराजलाई मृत्युका देवता मात्र नभई धर्मराज अर्थात् न्यायका अधिपतिका रूपमा पनि लिइन्छ । स्कन्द पुराण र पद्म पुराणमा यमराजको स्मरण गरी दीपदान गर्नाले अकाल मृत्युको भयबाट मुक्ति मिल्ने र परिवारका सदस्यको आयु वृद्धि हुने धार्मिक विश्वास उल्लेख गरिएको छ । यमदीपदानसँग राजा हिमाका पुत्रको प्राणरक्षासम्बन्धी पौराणिक कथा पनि जोडिएको छ । कथाअनुसार राजा हिमाका पुत्रको विवाह भएको चौथो दिन मृत्यु हुने भविष्यवाणी गरिएको थियो । तर, उनकी पत्नीले धनतेरसको रात घरभरि दीप प्रज्वलन गरी सुनचाँदीका गरगहना र अन्य धातुका वस्तु ढोकामा राखेर उज्यालो बनाइन् । यमराज सर्पको रूप धारण गरी आउँदा दीपको प्रकाश र पत्नीको जाग्रामका कारण भित्र प्रवेश गर्न नसकेको धार्मिक कथा प्रचलित छ । किन दक्षिण फर्काएर बालिन्छ दियो ? सामान्य पूजाआजामा पूर्व वा उत्तर दिशातर्फ फर्काएर दीप प्रज्वलन गर्ने चलन भए पनि यमदीपदानमा भने दक्षिण दिशातर्फ फर्काएर दियो बालिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार दक्षिण दिशा यमराजको दिशा हो । त्यसैले यमराजलाई समर्पित गरी बालिने दीपको मुख दक्षिणतर्फ फर्काउने परम्परा रहेको छ । यमदीपदान सामान्यतया सूर्यास्तपछि प्रदोषकालमा गरिन्छ। यसका लागि माटोको दियो वा पीठोबाट बनाइएको चौमुखी दीप प्रयोग गर्ने चलन छ। दियोमा तोरीको तेल वा तिलको तेल राखेर बालिन्छ। कतिपय स्थानमा दियोमा कालो वा सेतो तिलसमेत राख्ने परम्परा छ। यस्तो दीप घरको मूल ढोकाबाहिर वा आँगनको दक्षिण कुनामा राख्ने चलन छ । यसरी दीपदान गर्दा परिवारका सदस्यको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिन्छ । यमदीपदान गर्दा जप गरिने मन्त्र यमदीपदानका क्रममा यमराजलाई स्मरण गर्दै निम्न मन्त्र जप गर्ने धार्मिक परम्परा छ : मृत्युना पाशदण्डेन कालेन च मया सह ।त्रयोदश्यां दीपदानात् सूर्यजः प्रीयतां मम॥ यसको अर्थ हो—कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन गरिएको यस दीपदानबाट सूर्यपुत्र यमराज प्रसन्न होऊन् र मृत्यु, पाश, दण्ड तथा कालको भयबाट रक्षा गरून् । यमदीपदानले घरपरिवारमा नकारात्मक प्रभाव हट्ने, सुखशान्ति कायम हुने र अकाल मृत्युको भयबाट रक्षा हुने जनविश्वास छ। धार्मिक आस्थासँग जोडिएको यो परम्परा पुस्तौँदेखि नेपाली हिन्दु समाजमा प्रचलित रहँदै आएको छ ।