हिन्दू धर्मशास्त्रले दिएको तिहारको नैतिक सन्देश

नेपाली समाजमा तिहार केवल उज्यालो, फूलमाला, दीपावली र देउसी भैलोको पर्वमात्र होइन । यो पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक सद्भाव, प्रेम, विश्वास र मानवीय सम्बन्धलाई पुनःस्मरण गराउने महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक उत्सव हो । विशेषगरी तिहारको पाँचौँ दिन मनाइने भाइटीका दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको पवित्र सम्बन्ध, पारस्परिक सम्मान, माया, संरक्षण र दीर्घजीवनको कामनासँग जोडिएको छ ।हिन्दू धर्मशास्त्र, पुराण, धार्मिक आख्यान तथा लोक परम्पराले दाजुभाइ र दिदीबहिनी बीचको सम्बन्धलाई केवल रगतको नाताका रूपमा सीमित गरेका छैनन् । यस सम्बन्धलाई आत्मीयता, कर्तव्य, त्याग, विश्वास, सदाचार र पारिवारिक एकताको आधारका रूपमा रहेको छ । भाइटीकासँग जोडिएको सबैभन्दा प्रचलित धार्मिक आख्यानमा भएको प्रचलित सन्देश यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग सम्बन्धित छ । पौराणिक मान्यताअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई लामो समयदेखि भेट्न चाहन्थिन् । उनले पटक-पटक निमन्त्रणा गरे पनि यमराज व्यस्तताका कारण बहिनीको घर पुग्न सकेका थिएनन् । अन्ततः यमुनाको आग्रह स्वीकार गर्दै यमराज भाइटीकाको दिन उनको घर पुगे । हिन्दू संस्कृतिमा जीवनको स्रोत र दूध प्रदान गर्ने गाईलाई पूजा गर्ने गरिन्छ । गाईको पूजा बिहानको समयमा गरिन्छ । सोही साँझमा मानिसहरूले धन र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीलाई घर-घरमा आमन्त्रण गर्दै लक्ष्मीपूजा गरी मनाइन्छ । देवीलाई मार्गनिर्देशन गर्न र आशीर्वादको स्वागत गर्न घरहरू तेलको बत्तीहरू बालेर र रंगीचंगी आकर्षक गरी सजाइन्छ । बहिनी यमुनाले दाजुलाई श्रद्धापूर्वक स्वागत गरिन्, निधारमा टीका लगाइदिइन्, माला पहिराइदिइन् र मीठामीठा परिकार खानदिइन् । दाजु यमराजले पनि बहिनीको प्रेम र सत्कारबाट प्रसन्न भई उनलाई वरदान दिएका थिए भन्ने आख्यान सन्देश हो । यस आख्यानले दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको सम्बन्धमा भेटघाट, आत्मीयता, सम्मान र पारिवारिक जिम्मेवारीको महत्त्वलाई दर्शाएको छ । तिहारको प्रत्येक पाँच दिनको ऐतिहासिक, आध्यात्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व शास्त्रमा वर्णन गरिएको छ :काग तिहार : जस्तो मृत्युका देवता यमका दूत मानिने कागलाई समर्पित दिन काग तिहारबाट यो पर्व सुरु हुन्छ । कागलाई सम्मान गर्न र दुर्भाग्यबाट बच्न कागलाई पूजा गरिन्छ । मानवलाई आसन्न खतराको अग्रिम चेतावनी दिने कागको भूमिकालाई प्रतीकात्मक रूपमा लिने भएकाले सम्मान तथा यस दिन पूजा गर्ने गरिएको छ । कुकुर तिहार : हाम्रो पौराणिक कथाहरूमा कुकुरहरूलाई रक्षक र साथीहरूको रूपमा सम्मान हेरिएको छ । कुकुरलाई भगवान् शिवको अवतार भैरवको वाहन र यमको द्वारपालको रूपमा मानिन्छ । यस दिनले जनावरहरू पनि बफादार संरक्षकको रूपमा हुन्छन् भनेर सम्मान गरिन्छ ।गाई तिहार : तेस्रो दिन हिन्दू संस्कृतिमा जीवनको स्रोत र दूध प्रदान गर्ने गाईलाई पूजा गर्ने गरिन्छ । गाईको पूजा बिहानको समयमा गरिन्छ । सोही साँझमा मानिसहरूले धन र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीलाई घर–घरमा आमन्त्रण गर्दै लक्ष्मीपूजा गरी मनाइन्छ । देवीलाई मार्गनिर्देशन गर्न र आशीर्वादको स्वागत गर्न घरहरू तेलको बत्तीहरू बालेर र रंगीचंगी आकर्षक गरी सजाइन्छ । गोवर्धन पूजा : भगवान् इन्द्रद्वारा पठाएको आँधीबाट वृन्दावनका गाउँलेहरूलाई बचाउनका लागि भगवान् कृष्णले गोवर्धन पर्वत उठाएको कथाको सम्झना गर्दछ । यस कथाले नम्रता, आत्मनिर्भरता र भूमिप्रतिको श्रद्धाको महत्त्व सिकाउँछ । यही दिन म्ह पूजा नेपालको नेवार समुदायका लागि विशिष्ट पर्व बनेको छ र यसमा आफ्नै शरीर र आत्माको पूजा गर्ने समावेश छ । यो आत्म पूजाले आफूभित्रको ईश्वरत्वको सम्झना आत्म-सम्मान, सन्तुलन र आत्मशुद्धिलाई प्रोत्साहित गर्ने गर्दछ । भाइ टीका : पाँचौँ अर्थात् पर्वको अन्तिम दिन, भाइटीका, भावनात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण रहेको छ । नेपाल पञ्चाङ निर्णायक समितिले दिएको भाइटीकाको साइत यस वर्षको शुभसाइत असोज २५ गते बुधबार बिहान ११ः७ बजे निस्किएको छ । तर, दिनभर टीका लगाउन कुनै बाधा छैन । भक्तिभावपूर्वक पूजा गर्नेहरूको आस्थाअनुसार, साइतभन्दा ठूलो कुरा मनको पवित्रता हो । यस दिन गणेश, यम, यमुना, अष्टचिरञ्जीवी, नवग्रह र ब्रह्मा-विष्णु-महेशको पूजा गरी शास्त्रोक्त विधान छ । यस दिन भाइटीकामा दिदीबहिनीले आफ्ना दाजुभाइको निधारमा सप्तरंगी टीका लगाइदिने, मखमली तथा सयपत्रीको माला पहिराइदिने र सेलरोटी, अर्सा-अनर्सालगायत अन्य परिकार मिठाई, फलफूल आदि प्रदान गरिन्छ । तिहार भनेकै सेलरोटीको उत्सव पनि हो । तिहारमा सेलरोटी नपकाउने घर प्रायः कमैमात्र होला । पर्व उज्यालोको हो भने उत्सव चाहिँ परिकारकै हो । यही उत्सवमा धार्मिक संस्कारमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, स्वास्थ्य, सुख, समृद्धि र सफलताको कामना गर्दछन् । दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको सम्मान, सुरक्षा, सुख र समृद्धिप्रति आफ्नो जिम्मेवारी व्यक्त गर्दछन् । यसलाई केवल दाजुभाइको आयु बढाउने धार्मिक विश्वासका रूपमा मात्र लिनु उपयुक्त हुँदैन । यसको भित्री सन्देश एक–अर्काको जीवनप्रति शुभेच्छा राख्नु, सकारात्मक सोच राख्नु र पारिवारिक सम्बन्धलाई मजबुती राख्नु हो । धर्मशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट पनि परोपकार, शुभेच्छा, सेवा र आत्मीयता मानव जीवनका महत्त्वपूर्ण सद्गुण हुन् । महाभारतमा कृष्ण र सुभद्राको सम्बन्धबाट प्राप्त हुने पारिवारिक आत्मीयताको शिक्षा हिन्दू धार्मिक आख्यानहरूमा भगवान् श्रीकृष्ण र उनकी बहिनी सुभद्राको सम्बन्ध पनि पारिवारिक आत्मीयताको उदाहरणका रूपमा स्मरण गरिन्छ । महाभारत तथा पुराणका विभिन्न प्रसंगमा कृष्णले आफ्ना परिवारका सदस्यहरूप्रति देखाएको स्नेह, सहयोग र जिम्मेवारीले पारिवारिक सम्बन्धमा विश्वास र साथको महत्त्वलाई उजागर गर्छ । दिदीबहिनीलाई कमजोर ठानेर संरक्षण गर्ने होइन, समान अधिकार र सम्मानका साथ जीवनमा अगाडि बढ्न सहयोग गर्ने सोच विकसित गर्नु आजको समाजको आवश्यकता हो । प्रेमसँगै कर्तव्यको जिम्मेवारी :हिन्दू धर्मदर्शनले मानव जीवनलाई कर्तव्य र धर्मसँग जोडेर व्याख्या गरेको छ । भगवद्गीतामा आफ्नो कर्तव्यलाई निष्ठापूर्वक पूरा गर्न प्रेरित गरेको छ । यस दर्शनलाई दाजुभाइ र दिदीबहिनी बीचको सम्बन्धमा लागू गर्दा दुवै पक्षले एक-अर्काप्रति जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्ने कर्तव्य छ । दाजुभाइको कर्तव्य दिदीबहिनीको सम्मान, स्वतन्त्रता, आत्मनिर्भरता र सुरक्षामा सहयोग गर्नु हो । टीकाको सात रङ र सम्बन्धका दिदीबहिनी र भाइटीकामा लगाइने सप्तरंगी टीकाले नेपाली समाजमा विशेष सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको छ । सात रंगलाई धार्मिक परम्पराअनुसार शुभता, सौभाग्य र मंगलकामनाको प्रतीक मानिन्छ । अन्य परम्परागत रङ : विविधता, एकता र जीवनको सुन्दरता हुन् । यी सात रङलाई सम्बन्धका सात मूल्यका रूपमा सांस्कृतिक तथा नैतिक व्याख्या हो । शास्त्रले निर्धारण गरेको अनिवार्य अर्थ भने हुँदै र छैन पनि । शास्त्रमा नारीलाई देवीका रूपमा वा लक्ष्मीको स्वरूपमा वर्णन गरेको छ । भाइटीकाको सन्दर्भमा हेर्दा दिदीबहिनी प्रतिको सम्मान केवल एक दिन टीका लगाउने वा उपहार दिने औपचारिकतामा सीमित हुनुहुँदैन । उनीहरूको इच्छा, विचार, स्वतन्त्रता, आत्मसम्मान र निर्णयको सम्मान गर्नु नै वास्तविक धार्मिक तथा नैतिक आचरण हो । मखमली फूलको माला :सम्बन्धको निरन्तरता र स्थायित्वको प्रतीक भाइटीकामा मखमली फूलको माला विशेष रूपमा प्रयोग गरिन्छ । मखमली फूल लामो समयसम्म ओइलाएर नझर्ने भएकाले नेपाली समाजमा यसलाई दीर्घायु, स्थायित्व र अमर प्रेमको प्रतीकका रूपमा लिने चलन छ । तर, मखमली फूलको बास्ना नहुने हुँदा देवताहरूको पूजाआजामा कम प्रयोग हुन्छ । वास्तवमा निधारमा लगाइएको टीका केही दिनपछि मेटिएला, फूलको माला ओइलाएर जाला र उपहारको चमक पनि समयसँगै हराउला, तर मनमा लगाइएको प्रेम, विश्वास र सद्भावको टीका कहिल्यै मेटिनु हुँदैन । यही नै तिहारको भाइटीकाले हिन्दू धर्मदर्शन र नेपाली मौलिक संस्कृतिमार्फत समाजलाई दिएको झिलिमिलीको सुन्दर सन्देश हो । दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई मखमलीको, सयपत्री र दुबोको माला लगाइदिन्छन् । ती फूल कहिल्यै नओइलाऊन् प्रेम र स्थायित्वको प्रतीक हुन् । त्यसैगरी, ओखर र बिमिरो फुटाउने प्रथा जीवनमा आउनसक्ने बाधा, दुर्भाग्य र असफलताको नाशको प्रतीक हो । लामो समयसम्म सम्बन्धमा प्रेम, सद्भाव र आत्मीयता कायम रहोस् भन्ने भाव रहेको अनुभूति हुने हो । मखमली फूलको सम्बन्धलाई कहिल्यै नओइलाउने भएकाले दीर्घकालसम्म ताजा राख्न प्रेम, विश्वास र समझदारी दिदीबहिनी र दाजुभाइ आवश्यक बन्नोस् भन्नका लागि प्रेरित गरेको हो । दान, दक्षिणा र उपहार :भाइटीकामा दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई दक्षिणा, उपहार तथा वस्त्र प्रदान गर्ने परम्परा छ । कतिपय ठाउँमा दिदीबहिनीले पनि दाजुभाइलाई उपहार दिने चलन छ । तर हिन्दू धर्मदर्शनमा दानको महत्त्व वस्तुको मूल्यभन्दा भावनाको पवित्रतासँग जोडिएको छ । दान भनेको कर्तव्य, उपकारको अपेक्षा नगरी र उचित भावनाका साथ दिनुपर्ने हुन्छ । यसैले भाइटीकामा दिइने उपहारको मूल्यभन्दा त्यहाँ निहित प्रेम र सम्मानभाव नै अजम्बरी बन्नु पर्दछ । धनी दाजुभाइले महँगो उपहार दिनु र आर्थिक रूपमा कमजोर भाइले सामान्य उपहार दिनुबीच सम्बन्धको गहिराइमा कुनै अन्तर हुनुहुँदैन । पारिवार, सामाजिक सद्भाव हो तिहार :तिहारले परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा भेला हुने अवसर प्रदान गर्छ । रोजगारी, अध्ययन, व्यवसाय वा अन्य कारणले टाढा रहेका दाजुभाइ र दिदीबहिनी भाइटीकाको अवसरमा भेटघाट हुने अवसर पनि हो । यसले परिवारभित्रका पुराना मनमुटाव हटाउन, गलतफहमी समाधान गर्न र सम्बन्धलाई पुनःजीवित बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ । हिन्दू दर्शनको वसुधैव कुटुम्बकम् अर्थात् सम्पूर्ण संसार एउटै परिवार हो भन्ने आदर्शसँग पनि यस पर्वको सामाजिक भावना जोड्न सकिन्छ । यस आदर्शले पारिवारिक सम्बन्धको सीमाभन्दा बाहिर गएर सम्पूर्ण मानव समुदायबीच प्रेम, सहिष्णुता र सद्भाव कायम गर्न प्रेरित गर्छ । भाइटीकाको वास्तविक सन्देश आफ्ना दाजुभाइ वा दिदीबहिनीलाई मात्र माया गर्नु होइन, समाजका सबै व्यक्तिसँग मानवीय व्यवहार गर्नु कर्तव्य पनि हो । टीका निधारमा लगाइन्छ तर सम्बन्धको मूल मर्म हृदयमा हुनुपर्दछ । तिहारको भाइटीका दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको सम्बन्धलाई प्रेम, विश्वास, सम्मान, त्याग, सहयोग र पारस्परिक जिम्मेवारीका आधारमा बलियो बनाउने पर्व हो । यमराज र यमुनाको आख्यानले आत्मीयताको महत्त्व सिकाउँदछ । वास्तवमा निधारमा लगाइएको टीका केही दिनपछि मेटिएला, फूलको माला ओइलाएर जाला र उपहारको चमक पनि समयसँगै हराउला, तर मनमा लगाइएको प्रेम, विश्वास र सद्भावको टीका कहिल्यै मेटिनु हुँदैन । यही नै तिहारको भाइटीकाले हिन्दू धर्मदर्शन र नेपाली मौलिक संस्कृतिमार्फत समाजलाई दिएको झिलिमिलीको सुन्दर सन्देश हो । अन्त्यमा, यस लेखमा उल्लिखित धार्मिक आख्यान र शास्त्रीय सन्दर्भलाई छुट्याएर बुझ्नु आवश्यक छ । यमराज-यमुनाको कथा प्रचलित पौराणिक तथा लोक परम्परागत आख्यान हो भने सप्तरंगी टीकाका सात अर्थ र मखमली फूलको प्रतीकात्मक व्याख्या सांस्कृतिक अर्थ हुन्, प्रत्यक्ष शास्त्रीय विधान भने होइनन् । केवल दाजुभाइको आयु बढाउने वा दिदी बहिनीको आयु बढाउने धार्मिक विश्वासका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । यसको भित्री सन्देश एक-अर्काको जीवनप्रति शुभेच्छा राख्नु, सकारात्मक सोच राख्नु र पारिवारिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिनु नै हो । शुभकामना ।