समाज र राष्ट्रले चाहेको नेतृत्व

महाभारतको युद्धभूमि कुरुक्षेत्रमा कौरव र पाण्डवका सेना आमनेसामने उभिएका थिए । युद्ध सुरु हुनै लाग्दा अर्जुनले विपक्षी सेनामा आफ्नै गुरु, आफन्त र बन्धुबान्धवलाई देखे । आफ्नै मानिसविरुद्ध हतियार उठाउनुपर्ने भएपछि उनको मन विचलित भयो । हातमा रहेको गाण्डीव धनुष खस्यो । युद्ध गरेर प्राप्त हुने राज्यको के अर्थ, यदि त्यसका लागि आफ्नै प्रियजनको रगत बगाउनुपर्छ भने ? कर्तव्य र करुणाबीचको द्वन्द्वले अर्जुनलाई अन्योलमा पार्‍यो ? त्यही बेला भगवान् श्रीकृष्णले उनलाई जीवन, कर्म, कर्तव्य र धर्मको महत्त्व बुझाए । श्रीमद्भगवद्गीताको सन्देश केवल अर्जुनलाई युद्धका लागि तयार पार्ने शिक्षा थिएन । त्यो कठिन परिस्थितिमा मोह र आवेगभन्दा माथि उठेर विवेकपूर्ण निर्णय कसरी लिने भन्ने जीवनदर्शन पनि थियो । न्याय, समान अवसर, स्वच्छ वातावरण, नागरिक स्वतन्त्रता र सार्वजनिक संस्थाप्रतिको विश्वास पनि विकासका महत्त्वपूर्ण आधार हुन् । राष्ट्रको सफलता सरकारले कति योजना घोषणा गर्‍यो भन्नेबाट मात्र होइन, ती योजनाले जनताको जीवनमा कति सकारात्मक परिवर्तन ल्याए भन्नेबाट मापन गरिनुपर्छ । यस्तो विकासका लागि सक्षम नेतृत्व आवश्यक हुन्छ । रामायणमा रामको वनवास, भरतको त्याग र रावणको पतनले पनि नेतृत्वका फरक रूप देखाउँछन् । रामले व्यक्तिगत सुखभन्दा कर्तव्य र मर्यादालाई महत्त्व दिए । भरतले सजिलै प्राप्त हुनसक्ने राजसिंहासनलाई आफ्नो अधिकार ठानेनन् । रावण भने ज्ञान, शक्ति र वैभव हुँदाहुँदै पनि अहंकार र अनियन्त्रित इच्छाका कारण विनाशको बाटोमा पुग्यो । यी प्रसंग प्राचीन ग्रन्थमा सीमित कथामात्र होइनन् । आजको राजनीति, समाज र राष्ट्र सञ्चालनका लागि पनि यिनले महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिन्छन् । हाम्रो देशले कस्तो नेतृत्व खोजिरहेको छ ? नेतृत्वमा पुग्ने व्यक्तिमा कस्ता गुण हुनुपर्छ ? सत्ता प्राप्त गरेपछि उसले जनताप्रतिको जिम्मेवारी कसरी पूरा गर्नुपर्छ । यी प्रश्न आज झन् सान्दर्भिक बनेका छन् ।विकासको अर्थ भवन र सडकमात्र होइन समाज विकासको चर्चा गर्दा हामी प्रायः सडक, पुल, विमानस्थल, भवन र ठूला आयोजनाको कुरा गर्छौं । भौतिक पूर्वाधार विकासका आवश्यक आधार हुन् तर यिनले मात्र समुन्नत समाजको निर्माण गर्दैनन् । सडक बने पनि नागरिकले रोजगारी पाएनन्, अस्पताल बने पनि उपचार गर्न सकेनन्, विद्यालय खुले पनि गुणस्तरीय शिक्षा प्राप्त भएन भने विकासको उद्देश्य अधुरै रहन्छ । वास्तविक विकास भनेको नागरिकको जीवन सहज, सुरक्षित र सम्मानजनक बनाउनु हो । गरिब परिवारका छोराछोरीले पनि गुणस्तरीय शिक्षा पाउन सकून्, बिरामीले आर्थिक अवस्थाका कारण उपचारबाट वञ्चित हुन नपरोस्, किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाओस् र युवाले स्वदेशमै आफ्नो भविष्य बनाउन सकून् । जात, भाषा, धर्म, लिंग वा भूगोलका आधारमा कसैले अपमान र विभेद सहनु नपरोस् । न्याय, समान अवसर, स्वच्छ वातावरण, नागरिक स्वतन्त्रता र सार्वजनिक संस्थाप्रतिको विश्वास पनि विकासका महत्त्वपूर्ण आधार हुन् । राष्ट्रको सफलता सरकारले कति योजना घोषणा गर्‍यो भन्नेबाट मात्र होइन, ती योजनाले जनताको जीवनमा कति सकारात्मक परिवर्तन ल्याए भन्नेबाट मापन गरिनुपर्छ । यस्तो विकासका लागि सक्षम नेतृत्व आवश्यक हुन्छ । तर सक्षम हुनुभनेको बोल्न जान्नु, भिड जम्मा गर्नु वा चुनाव जित्नुमात्र होइन । नेतृत्वमा इमानदारी, दूरदृष्टि, निर्णय क्षमता, मानवीय संवेदना र जनताप्रतिको उत्तरदायित्व पनि हुनुपर्छ । गीताले सिकाएको नेतृत्वको बाटोश्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कर्मको महत्व बुझाउँदै भनेका छन्, ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।’ यसको सामान्य आशय मानिसले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नुपर्छ र फलप्रतिको अनावश्यक मोहमा बाँधिनु हुँदैन भन्ने हो । नेतृत्वको सन्दर्भमा यो शिक्षा निकै महत्त्वपूर्ण छ । सार्वजनिक पदमा पुगेको व्यक्तिले आफ्नो व्यक्तिगत लाभ, पदको निरन्तरता र राजनीतिक लोकप्रियताभन्दा जनताको हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । उसले तत्कालीन प्रशंसाका लागि होइन, देशको दीर्घकालीन हितका लागि निर्णय गर्न सक्नुपर्छ । यसको अर्थ परिणामप्रति बेवास्ता गर्नु होइन । बरू सही उद्देश्यका साथ काम गर्नु, कामको नतिजा हेर्नु र असफल भएमा जिम्मेवारी लिनु हो । जनतालाई आश्वासन दिएरमात्र पुग्दैन, ती आश्वासन पूरा गर्न योजना, साधन, समयसीमा र कार्यान्वयनको क्षमता पनि चाहिन्छ । गीतामा श्रेष्ठ व्यक्तिको आचरण अरूका लागि उदाहरण बन्ने विचार पनि प्रस्तुत गरिएको छ । नेतृत्वमा यसको महत्त्व झन् बढी हुन्छ । नेता इमानदार छ भने इमानदारीको संस्कार बलियो बन्नसक्छ । उसले कानुनको सम्मान गर्छ भने सार्वजनिक जीवनमा नियमप्रतिको विश्वास बढ्छ तर नेता नै झुट, अहंकार र स्वार्थमा रमाउन थाल्यो भने त्यसको असर समाजमा पर्नसक्छ । त्यसैले नेतृत्व भनेको अरूलाई उपदेश दिनुमात्र होइन, आफूले पनि त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नु हो । जनतालाई मितव्ययिता सिकाउने नेताको जीवनशैली सादगीपूर्ण हुनुपर्छ । भ्रष्टाचारविरुद्ध बोल्ने व्यक्तिको व्यवहार पारदर्शी हुनुपर्छ । जनताको सेवा गर्ने वाचा गर्ने व्यक्ति जनताकै दुःखबाट टाढा हुनु हुँदैन । नेपालको समस्या र नेतृत्वको जिम्मेवारीनेपाल प्राकृतिक, सांस्कृतिक र मानवीय सम्भावनाले सम्पन्न देश हो । हिमाल, पहाड र तराईको विविधता, जलस्रोत, वनजंगल, कृषि, पर्यटन, जडिबुटी, सांस्कृतिक सम्पदा र जनशक्ति हाम्रो शक्ति हुन् । विदेशमा रहेका नेपालीको ज्ञान, सीप, पुँजी र अनुभव राष्ट्र निर्माणका महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छन् । यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै देशले अपेक्षित गति लिन नसक्नु चिन्ताको विषय हो । बेरोजगारीका कारण युवा विदेशिन बाध्य छन् । किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउन कठिनाइ भोगिरहेका छन् । सर्वसाधारणले सरकारी सेवा लिन झन्झट बेहोर्नुपर्छ । भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती, नीतिगत अस्थिरता र राजनीतिक स्वार्थले नागरिकको विश्वास कमजोर बनाएका छन् । यी सबै समस्याको दोष एउटै व्यक्ति वा दललाई दिएरमात्र समाधान खोज्न सकिँदैन । हाम्रो राजनीतिक अभ्यास, प्रशासनिक संरचना, आर्थिक नीति र सामाजिक सोचमा रहेका कमजोरीलाई पनि हेर्नुपर्छ तर यसको अर्थ नेतृत्वलाई जिम्मेवारीबाट मुक्त गर्नु होइन । राज्यको नीति बनाउने, स्रोत परिचालन गर्ने र संस्थालाई सही दिशामा अघि बढाउने मुख्य जिम्मेवारी नेतृत्वकै हुन्छ । सरकार परिवर्तनसँगै योजना परिवर्तन हुने, सुरु भएका आयोजना अलपत्र पर्ने र दीर्घकालीन राष्ट्रिय प्राथमिकतामा सहमति नबन्ने अवस्थाले विकासलाई कमजोर बनाउँछ । सार्वजनिक पदलाई सेवाको अवसरभन्दा व्यक्तिगत लाभको माध्यम बनाउने प्रवृत्तिले सुशासनमाथि प्रश्न उठाउँछ । नियुक्ति र अवसरमा योग्यता तथा निष्पक्षताभन्दा नातागोता र राजनीतिक निकटतालाई महत्त्व दिइयो भने योग्य नागरिक निरुत्साहित हुन्छन् । त्यसैले देशलाई केवल नयाँ अनुहार होइन, नयाँ सोच र जिम्मेवार कार्यशैली भएको नेतृत्व चाहिएको छ । विगतका गल्तीबाट सिक्ने, राम्रो कामलाई निरन्तरता दिने र कमजोरी सुधार्ने क्षमता भएको नेतृत्व आवश्यक छ । हामीले खोजेको नेतृत्वको चरित्रसबैभन्दा पहिले नेतृत्वमा स्वच्छ छवि र नैतिक विश्वसनीयता हुनुपर्छ । जनताले विश्वास गर्नसक्ने व्यक्ति नेतृत्वमा पुग्नु आवश्यक छ । स्वच्छ छवि भनेको आरोप नलागेको व्यक्तिमात्र हुनु होइन, सार्वजनिक जीवनमा पारदर्शिता अपनाउनु, आफ्नो निर्णय स्पष्ट पार्नु र गल्ती भएमा त्यसलाई स्वीकार गर्ने साहस राख्नु हो । आरोप र दोष प्रमाणित हुनु फरक कुरा हुन् । त्यसैले नेतृत्वको मूल्यांकन हल्लाका आधारमा होइन, तथ्य, व्यवहार र कार्यसम्पादनका आधारमा गरिनुपर्छ । नेतृत्वमा उदार हृदय र धीर-उदात्त गुण आवश्यक छन् । उदारता भनेको आफ्नो विचारसँग सहमत हुनेलाई मात्र अवसर दिनु होइन । फरक मत राख्ने व्यक्तिलाई सुन्नु, विरोधीको उचित सुझाव स्वीकार गर्नु र व्यक्तिगत रिसइबीभन्दा माथि उठ्नु वास्तविक उदारता हो । नेतृत्वमा दम्भ र अभिमान हुनु हुँदैन । पदमा पुगेपछि आफूलाई सर्वज्ञानी, सर्वशक्तिमान् वा अरूभन्दा माथि ठान्ने प्रवृत्ति घातक हुन्छ । जनताको मतबाट प्राप्त पद जनताको सेवाका लागि हो, व्यक्तिगत प्रतिष्ठा बढाउनका लागि होइन । पद र शक्तिले मानिसको वास्तविक चरित्र देखाउँछन् । त्यसैले नेतृत्व जतिमाथि पुग्छ, उसमा विनम्रता र आत्मसंयम त्यति नै आवश्यक हुन्छ । धीर-उदात्त नेतृत्व कठिन परिस्थितिमा धैर्य राख्छ, आवेगमा निर्णय गर्दैन र आफ्नो पदको मर्यादा कायम राख्छ । नेतामा निर्णय क्षमता हुनुपर्छ । हरेक विषयमा सबैलाई खुशी पार्न खोज्दा निर्णय गर्न नसक्ने अवस्था आउनसक्छ । कहिलेकाहिँ राष्ट्र र जनताको हितका लागि कठिन निर्णय लिनुपर्ने हुन्छ । त्यस्तो अवस्थामा तथ्य, विज्ञको सुझाव, कानुनी व्यवस्था र दीर्घकालीन परिणामलाई ध्यानमा राखेर निर्णय गर्नसक्ने व्यक्ति नै योग्य नेता हो । निर्णयमा दृढ हुनु र जिद्दी हुनु फरक कुरा हुन् । असल नेता आवश्यक पर्दा आफ्नो निर्णय सच्याउन तयार हुन्छ । नेतृत्वमा दम्भ र अभिमान हुनु हुँदैन । पदमा पुगेपछि आफूलाई सर्वज्ञानी, सर्वशक्तिमान् वा अरूभन्दा माथि ठान्ने प्रवृत्ति घातक हुन्छ । जनताको मतबाट प्राप्त पद जनताको सेवाका लागि हो, व्यक्तिगत प्रतिष्ठा बढाउन होइन । पद र शक्तिले मानिसको वास्तविक चरित्र देखाउँछन् । त्यसैले नेतृत्व जतिमाथि पुग्छ, उसमा विनम्रता र आत्मसंयम त्यति नै आवश्यक हुन्छ । सादगी जीवनशैली पनि असल नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण विशेषता हो । सादगीको अर्थ आवश्यक सुविधा त्याग्नु वा गरिबीको प्रदर्शन गर्नु होइन । सार्वजनिक पदमा रहेको व्यक्तिले आफ्नो जीवनशैलीमा मर्यादा, मितव्ययिता र पारदर्शिता कायम गर्नु हो । जनताले आर्थिक कठिनाइ भोगिरहेका बेला राज्यको स्रोत व्यक्तिगत सुखसुविधामा अनावश्यक रूपमा खर्च गर्नु उचित हुँदैन । नेता जनताबाट टाढिँदै गयो भने उसले जनताको वास्तविक समस्या बुझ्न सक्दैन । राजधानीको बैठक, प्रतिवेदन र औपचारिक कार्यक्रममा मात्र सीमित नेतृत्वले गाउँको किसान, दुर्गम बस्तीको बिरामी, बेरोजगार युवा र दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर परिवारको कठिनाइ पूर्णरूपमा अनुभूत गर्न सक्दैन । त्यसैले नेतृत्व जनतासँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहन रुचाउने हुनुपर्छ । चुनावका बेला मात्र गाउँ पुग्ने, समस्या सुन्ने आश्वासन दिने र पदमा पुगेपछि सम्पर्कविहीन हुने प्रवृत्तिले जनताको विश्वास टुटाउँछ । जनतासँग नियमित भेटघाट गर्ने, गुनासा सुन्ने, सार्वजनिक सुनुवाइमा सहभागी हुने र समाधानको प्रगति जानकारी गराउने संस्कार बसाल्नुपर्छ । नेतृत्वले नेपाली भूगोल र संस्कृतिको वास्तविकता बुझ्नुपर्छ । हिमाली क्षेत्रको आवश्यकता तराईको आवश्यकताभन्दा फरक हुनसक्छ । पहाडी गाउँको विकासका चुनौती र शहरको व्यवस्थापनका समस्या एउटै हुँदैनन् । कतै सडकको पहुँच प्राथमिक आवश्यकता हुन्छ, कतै सिँचाइ, खानेपानी, स्वास्थ्य सेवा वा बजारको पहुँच । देशको विविध भूगोल नबुझी एउटै ढाँचाको नीति लागू गर्दा स्रोतको सही उपयोग हुनसक्दैन । नेपाल बहुभाषिक, बहुजातीय, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक देश हो । यहाँका भाषा, परम्परा, चाडपर्व, जीवनशैली र स्थानीय ज्ञानको सम्मान गर्नसक्ने नेतृत्वले मात्र राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाउनसक्छ । संस्कृतिको सम्मान गर्नुभनेको विभेदकारी परम्परालाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्नु होइन, सकारात्मक पहिचानको संरक्षण गर्दै समानता र न्यायलाई अघि बढाउनु हो ।