काठमाडौं । प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह आज (आइतबार) दुईदिने राजकीय भ्रमणका लागि भारत जाँदै छन् । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको निमन्त्रणामा हुन लागेको यो भ्रमण प्रधानमन्त्री बनेपछि उनको पहिलो औपचारिक द्विपक्षीय विदेश भ्रमण हो । तर, यो भ्रमण अन्य प्रधानमन्त्रीहरूको विगतका भारत भ्रमणभन्दा केही फरक देखिँदैछ । करिब २५ घण्टा नयाँ दिल्लीमा बिताउने प्रधानमन्त्री शाहले पुराना भ्रमणका केही परम्परा तोड्दै छोटो, सीमित र मुख्यतः आर्थिक तथा कूटनीतिक एजेन्डामा केन्द्रित भ्रमण गर्न लागेका छन् । विगतमा प्रधानमन्त्रीहरू भारत भ्रमणमा जाँदा देखिने तामझाम, लामो भ्रमण तालिका, राजधानीबाहिरका सहरको यात्रा र विभिन्न तहका राजनीतिक तथा व्यावसायिक भेटघाट यसपटक कम देखिनेछन् । कस्तो छ भ्रमण तालिका ?प्रधानमन्त्री शाह आज दिउँसो १ः४५ बजे नेपाल वायुसेवा निगमको नियमित उडानबाट नयाँ दिल्ली प्रस्थान गर्नेछन् । ३४ सदस्यीय सरकारी प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गर्दै भारत जान लागेका शाहलाई दिल्लीस्थित इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भारत सरकारका उद्योग तथा वाणिज्य राज्यमन्त्री जितिन प्रसादले स्वागत गर्ने कार्यक्रम छ । विमानस्थलबाट प्रधानमन्त्री शाह सिधै होटल ताज मानसिंह पुग्नेछन् । त्यहाँ साँझ ६ बजे भारतीय विदेशमन्त्री एस जयशंकरसँग शिष्टाचार भेटवार्ता हुनेछ । भ्रमणको दोस्रो दिन अर्थात् सोमबार बिहान १० बजे राष्ट्रपति भवनमा उनको औपचारिक स्वागत गरिनेछ । त्यसपछि १०ः४० बजे महात्मा गान्धीको समाधिस्थल राजघाट पुगेर श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने कार्यक्रम छ । बिहान ११ बजे हैदरावाद हाउसमा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँग भेटवार्ता हुनेछ । सुरुमा दुई प्रधानमन्त्रीबीच एक्लाएक्लै छलफल र त्यसपछि प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय द्विपक्षीय वार्ता हुनेछ । वार्तामा व्यापार, पारवहन, लगानी, ऊर्जा, हवाई सम्पर्क, पूर्वाधार विकास र दुई देशबीचको आर्थिक सहकार्यका विषय प्राथमिकतामा रहनेछन् । दिउँसो १२ः२५ बजे दुई देशबीच विभिन्न समझदारीपत्र आदानप्रदान तथा संयुक्त पत्रकार सम्मेलन गर्ने कार्यक्रम छ । त्यसपछि भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले प्रधानमन्त्री शाहको सम्मानमा दिवाभोज आयोजना गर्नेछन् । दिउँसो ३ः१५ बजे राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मूसँग शिष्टाचार भेट गरेपछि शाह साँझ स्वदेश फर्किनेछन् । अरू प्रधानमन्त्रीभन्दा कसरी फरक छ बालेनको भ्रमण ?प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमणको सबैभन्दा रोचक पक्ष यसको छोटो अवधि र फरक कार्यशैली हो । विगतमा नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू भारत भ्रमणमा जाँदा तीनदेखि चार दिनसम्म बस्ने, दिल्लीबाहिरका सहरमा जाने, विभिन्न राजनीतिक नेतृत्वसँग भेटघाट गर्ने र नेपाली व्यवसायी तथा प्रवासी नेपाली समुदायसँग अन्तरक्रिया गर्ने परम्परा थियो । तर, शाह यसपटक दिल्लीबाहिर जाने छैनन् । भारतीय पक्षले उनलाई भारतका विकास आयोजनाहरू अवलोकन गराउन बेङ्गलुरु वा अहमदाबाद लैजाने प्रस्ताव गरे पनि उनले राजधानीबाहिर जाने इच्छा नदेखाएको कूटनीतिक स्रोतलाई उद्धृत गर्दै समाचार सार्वजनिक भएका छन् । त्यस्तै, विगतमा प्रधानमन्त्री विदेश भ्रमणमा जाँदा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा उच्चपदस्थ अधिकारीहरूको ठूलो टोली बिदाइका लागि उपस्थित हुने गरेको थियो । तर शाहले यसपटक त्यस्तो तामझाम नगर्ने नीति लिएका छन् । उनले यसअघि संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा सहभागी हुन न्यूयोर्क जाँदा पनि परम्परागत बिदाइ शैली अपनाएका थिएनन् । त्यस्तै, भारतमा रहेका नेपाली व्यवसायीहरूसँग प्रधानमन्त्री आफैँले छुट्टै भेटघाट गर्ने कार्यक्रम छैन । उनीहरूको अन्तरक्रियाको जिम्मेवारी अर्थमन्त्री डा.स्वर्णिम वाग्ले र परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाललाई दिइएको छ । नेपाली राजदूतावासमा औपचारिक भ्रमण गर्ने कार्यक्रम पनि छैन । प्रधानमन्त्रीको भ्रमणलाई लामो राजनीतिक भेटघाटभन्दा सीमित उच्चस्तरीय वार्ता र आर्थिक सहकार्यमा केन्द्रित गर्न खोजिएको देखिन्छ । मोदीसँग के–के विषयमा हुँदैछ छलफल ?प्रधानमन्त्री शाहको भ्रमणको मुख्य उद्देश्य दुई देशबीचको आर्थिक सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउनु र लामो समयदेखि चर्चामा रहेका विकास तथा पूर्वाधार आयोजनालाई अगाडि बढाउनु हो । यसपटक नेपालले भारतसँग विशेषगरी आर्थिक सहयोग प्याकेज, थप हवाई प्रवेश मार्ग, ऊर्जा व्यापार, व्यापार सहजीकरण र पूर्वाधार विकासका विषयमा ठोस सहमति खोजिरहेको छ । नेपालले लामो समयदेखि अन्तर्राष्ट्रिय उडानलाई सहज बनाउन भारतसँग महेन्द्रनगर, भैरहवा, नेपालगञ्ज र जनकपुरबाट थप हवाई प्रवेश मार्ग उपलब्ध गराउन माग गर्दै आएको छ । तर भारतले सुरक्षा संवेदनशीलताको विषय उठाउँदै यसमा सहजै सहमति दिएको छैन । यसपटक भने महेन्द्रनगर र भैरहवाबाट हवाई प्रवेश मार्ग उपलब्ध गराउने विषयमा भारत केही सकारात्मक देखिएको नेपाली अधिकारीहरूको भनाइ छ । विशेषगरी महेन्द्रनगरको रुटमा सहमति जुट्ने सम्भावना बलियो देखिएको छ । यद्यपि प्राविधिक विषय टुंगिन बाँकी रहेकाले अन्तिम सहमति हुने विषय निश्चित भइसकेको छैन । भैरहवाबाट प्रवेश मार्ग उपलब्ध भएमा गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट हुने अन्तर्राष्ट्रिय उडानलाई थप सहज बनाउन सकिने नेपालको अपेक्षा छ । त्यस्तै, भोटेकोशी बाढीबाट क्षतिग्रस्त संरचनाको पुनर्निर्माणका लागि भारतसँग आर्थिक सहयोग, ऋण तथा अनुदानको विषयमा पनि छलफल हुने अपेक्षा गरिएको छ । नेपालले करिब दुई अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक सहयोग प्याकेजका लागि पहल गरिरहेको विषय पनि चर्चामा छ । ऊर्जा व्यापारमा नेपालले भारततर्फ विद्युत् निर्यात थप बढाउने, बंगलादेशसम्म विद्युत् व्यापार विस्तार गर्ने र जलविद्युत् आयोजनामा भारतीय लगानी आकर्षित गर्ने विषयलाई पनि प्राथमिकता दिएको छ । रेलदेखि पेट्रोलियम पाइपलाइनसम्मका आयोजनायो भ्रमणमा केही सम्पन्न आयोजनाको संयुक्त उद्घाटन र नयाँ आयोजनाको शिलान्यास गर्ने कार्यक्रम छ । तयारीअनुसार जनकपुर–अयोध्या रेलसेवा, भैरहवा–सुनौली एकीकृत जाँचचौकी, दार्चुलामा महाकाली नदीमाथि निर्माण गरिएको पुल र काभ्रेको पनौतीस्थित नेपाल प्रहरी एकेडेमीको नयाँ भवन उद्घाटन गरिनेछ । त्यस्तै, दोधारा चाँदनी एकीकृत जाँचचौकी, अमलेखगञ्जदेखि चितवनसम्म पेट्रोलियम पाइपलाइन र भारतको सिलिगुडीदेखि नेपालको झापास्थित चारआलीसम्मको पेट्रोलियम पूर्वाधार परियोजनाको शिलान्यास गर्ने तयारी छ । यी आयोजनाहरूले नेपाल–भारतबीचको यातायात, व्यापार र ऊर्जा पूर्वाधार विस्तारमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । यसका अतिरिक्त सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, खेलकुद, विपद् व्यवस्थापन तथा मानव संसाधन विकासका क्षेत्रमा पनि समझदारीपत्र आदानप्रदान गर्ने तयारी छ। भारतीय शैक्षिक संस्थान आईआईटी र आईआईएमका शाखा नेपालमा सञ्चालन गर्ने प्रस्तावदेखि सीमापार ग्यास पाइपलाइन, क्रिकेट पूर्वाधार र दुई देशका विभिन्न सहरबीच हवाई सम्पर्क विस्तारसम्मका विषय पनि छलफलको सूचीमा छन् । तर, सीमा विवाद, व्यापार घाटा, पञ्चेश्वर बहुउद्देश्यीय आयोजना र भारतीय सेनामा नेपाली नागरिकको भर्तीसम्बन्धी विषयमा यस भ्रमणबाटै ठोस उपलब्धि हासिल हुने सम्भावना भने कम रहेको कूटनीतिक विश्लेषण छ । ५२ सदस्यीय निजी क्षेत्रको टोली पनि भारत जाँदैप्रधानमन्त्रीको भ्रमणलाई राजनीतिक र कूटनीतिक भेटघाटमा मात्र सीमित नराखी आर्थिक कूटनीतिसँग जोड्ने प्रयास पनि गरिएको छ । जसका लागि प्रधानमन्त्रीसँग ३४ सदस्यीय सरकारी प्रतिनिधिमण्डलका अतिरिक्त निजी क्षेत्रका ५२ जना व्यवसायी पनि भारत जाँदैछन् । उनीहरू आफ्नै खर्चमा भ्रमणमा सहभागी हुन लागेका हुन् । नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ, नेपाल उद्योग परिसंघ, नेपाल चेम्बर अफ कमर्सलगायत विभिन्न व्यावसायिक संस्थाका प्रतिनिधिहरू यस टोलीमा रहनेछन् । दिल्लीमा नेपाल–भारत बिजनेस समिट तथा व्यवसायीबीच अन्तरक्रिया आयोजना हुनेछ । त्यसमा अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्ले र परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले सम्बोधन गर्ने कार्यक्रम छ । नेपाली व्यवसायीहरूले भारतीय बजारमा नेपाली उत्पादनको सहज पहुँच, निर्यातमा रहेका अवरोध हटाउने, गुणस्तर प्रमाणीकरणलाई सहज बनाउने, भन्सार तथा पारवहन समस्या समाधान गर्ने र नेपालमा भारतीय लगानी आकर्षित गर्ने विषयलाई प्राथमिकता दिएका छन् । तर, नेपालले भारतीय लगानी आकर्षित गर्न खोजिरहेका बेला व्यवसायीहरूको अन्तरक्रियामा भारतीय सरकारका मन्त्रीको सहभागिता नहुने खबरले पनि चासो बढाएको छ । यसले आर्थिक कूटनीतिका एजेन्डालाई कति प्रभावकारी रूपमा अगाडि बढाउन सकिन्छ भन्ने प्रश्नसमेत उठाएको छ । आठ महिनापछि बदलियो विदेश भ्रमण नगर्ने नीतिप्रधानमन्त्री शाहले पदभार सम्हालेपछि एक वर्षसम्म विदेश भ्रमण नगर्ने नीति लिएको चर्चा थियो । तर प्रधानमन्त्री बनेको करिब आठ महिनामै उनी भारतको राजकीय भ्रमणमा निस्कन लागेका हुन् । प्रधानमन्त्री बनेलगत्तै भारतले उनलाई भ्रमणको निमन्त्रणा दिएको थियो । त्यसबेला भारतीय विदेश सचिव विक्रम मिश्री नेपाल आउँदा प्रोटोकल नमिलेको भन्दै प्रधानमन्त्री शाहले भेट्न अस्वीकार गरेको विषय पनि चर्चामा आएको थियो । त्यसपछि रोकिएको भ्रमण प्रक्रिया अहिले औपचारिक रूपमा अगाडि बढेको छ । भारतले यसअघि पनि नेपालका उच्च राजनीतिक नेतृत्वसँग सम्बन्ध विस्तारलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ । तर यसपटकको भ्रमणमा भारतले कस्तो आतिथ्य दिन्छ र नेपालले आफ्ना प्राथमिकताका विषयमा कति उपलब्धि हासिल गर्छ भन्ने विषय चासोको केन्द्रमा छ । समग्रमा, प्रधानमन्त्री बालेन शाहको भारत भ्रमण अवधि छोटो भए पनि यसले नेपाल–भारत सम्बन्धको आगामी दिशा निर्धारण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । पुराना भ्रमण शैली बदल्नु एउटा पक्ष हो, तर वास्तविक सफलता भने हवाई प्रवेश मार्ग, आर्थिक सहयोग, ऊर्जा व्यापार, पूर्वाधार विकास र नेपाली उत्पादनको भारतीय बजारमा पहुँचजस्ता विषयमा हुने ठोस सहमतिले निर्धारण गर्नेछ ।
बालेन आजदेखि २५ घण्टे भारत भ्रमणमा निस्किदैः तोड्दैछन् पुराना परम्परा, मोदीसँग के होला सम्झौता ?

Read Complete Original Article
Published originally on केन्द्रबिन्दु



.jpg)


