तिहार विशेष परिकार बनाउँदै वा किन्दै हुनुहुन्छ ? स्वास्थ्यमा समस्या आउन नदिन ध्यान दिनुहोस् यी कुरा

काठमाडौं । तिहार सुरु भएएसँगै बजारमा मिठाई, फलफूल, तेल, घिउलगायत खाद्यवस्तुको कारोबार बढेको छ । घरघरमा सेलरोटी, अनरसा, फिनी, लाखमरीलगायत परम्परागत परिकार बनाउने तथा बजारबाट किनेर ल्याउने क्रम पनि बढेको छ । चाडपर्वको रमझमसँगै विभिन्न परिकार खाने चलन रहे पनि खाद्यवस्तुको गुणस्तर, स्वच्छता र खानपानको मात्रामा ख्याल नगर्दा स्वास्थ्यमा समस्या आउन सक्छ । त्यसैले तिहारका लागि खानेकुरा बनाउँदा वा बजारबाट खरिद गर्दा विशेष सावधानी अपनाउन खाद्यविज्ञ तथा पोषणविद्ले सुझाव दिएका छन् । तिहारमा विशेषगरी तेल वा घिउमा पकाइने परिकारको उपभोग बढी हुन्छ । सेलरोटी, अनरसा, फिनी, निम्कीलगायत परिकार बनाउँदा प्रयोग गरिने तेलको गुणस्तर र त्यसको प्रयोग गर्ने तरिकामा ध्यान दिनुपर्ने खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागको सुझाव छ । विभागका अनुसार चाडपर्वलाई लक्षित गरी गरिएको अनुगमनका क्रममा मिठाईमा अखाद्य वस्तु प्रयोग गरिएको नपाइए पनि भान्साको सरसफाइ र तेलको पुन प्रयोगजस्ता विषयमा पर्याप्त ध्यान दिएको देखिएको छैन । तिहारमा सेलरोटी अनिवार्यजस्तै मानिन्छ । धेरैजसो घरमा एकैपटक धेरै सेलरोटी पकाउने गरिन्छ । यस क्रममा बाँकी रहेको तेल फेरि प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति पनि छ । तर एकपटक प्रयोग भइसकेको तेललाई चिसिएपछि पुनः तताएर प्रयोग गर्नु स्वास्थ्यका दृष्टिले हानिकारक हुन सक्ने विज्ञहरू बताउँछन् । खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागका वरिष्ठ अनुसन्धान अधिकृत भीमप्रसाद पुलामीका अनुसार एकपटक प्रयोग गरिएको तेललाई चिसिएपछि पुनः पकाउन प्रयोग गर्नु हुँदैन । तेललाई पटक–पटक तताउँदा त्यसको गुणस्तर घट्नुका साथै स्वास्थ्यलाई असर गर्ने हानिकारक पदार्थसमेत बन्न सक्छन् । त्यसैले सेलरोटी पकाइसकेपछि बाँकी रहेको तेललाई अन्य परिकार बनाउन पुनः प्रयोग नगर्न उनको सुझाव छ । प्रयोग भइसकेको तेललाई खाद्य प्रयोजनबाहेक अन्य उपयुक्त प्रयोजनमा प्रयोग गर्न सकिने उनको भनाइ छ । त्यस्तै, एउटै तेलमा पटक–पटक विभिन्न प्रकारका खानेकुरा पकाउनु पनि उचित हुँदैन । तेल धेरै तताउने र लामो समयसम्म प्रयोग गरिरहने बानीबाट बच्नुपर्छ । तिहारमा बजारमा विभिन्न प्रकारका मिठाईको माग बढ्छ । आकर्षक देखिने र चहकिलो रङ भएका मिठाईप्रति उपभोक्ताको आकर्षण पनि बढी हुने गरेको छ । तर मिठाईको बाहिरी आकर्षणभन्दा त्यसमा प्रयोग भएका सामग्री र गुणस्तरलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ । मिठाईमा प्रयोग गरिने सबै खाद्य रङ हानिकारक हुँदैनन् । सरकारले तोकेको मापदण्डअनुसार स्वीकृत खाद्य रङ निश्चित सीमाभित्र प्रयोग गर्न पाइन्छ । तर आवश्यकताभन्दा बढी रङ प्रयोग गरिएको मिठाईले स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पार्न सक्छ । खाद्य नियमावलीमा मिठाईमा प्रतिकिलो दुई सय मिलिग्रामसम्म खाद्य रङ प्रयोग गर्न सकिने व्यवस्था रहेको विभागले जनाएको छ । यद्यपि, सम्भव भएसम्म कृत्रिम रङ प्रयोग नगरिएका वा कम रङ प्रयोग गरिएका मिठाई छनोट गर्नु उपयुक्त हुन्छ । प्याकेटमा राखिएका मिठाई खरिद गर्दा उत्पादन मिति, उपभोग गर्न मिल्ने अन्तिम मिति र प्याकेटको अवस्था जाँच गर्नुपर्छ । खुला रूपमा बिक्री गरिएका मिठाई किन्दा तिनको उत्पादन तथा बिक्री गर्ने स्थानको सरसफाइ, भण्डारणको अवस्था र ताजापनमा ध्यान दिनुपर्छ । मिति उल्लेख नगरिएका मिठाई खरिद गर्दा कति समयसम्म उपभोग गर्न सुरक्षित हुन्छ भन्ने विषयमा विक्रेतासँग जानकारी लिनुपर्छ । गन्ध, स्वाद वा स्वरूपमा असामान्य परिवर्तन देखिएका मिठाई सेवन गर्नु हुँदैन । खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले चाडपर्वलाई लक्षित गर्दै मिठाई उत्पादन तथा बिक्री वितरण गर्ने व्यवसायीलाई उपभोक्ताले देख्ने गरी आवश्यक विवरण राख्न निर्देशन दिएको छ । विभागका अनुसार मिठाईमा प्रयोग गरिएका मुख्य कच्चा पदार्थ, तेल वा घिउको प्रकार, उपभोग गर्न सकिने मिति र मूल्य स्पष्ट रूपमा उल्लेख गर्नुपर्छ । यस्ता विवरण मिठाई राख्ने सोकेस वा बिक्री काउन्टरमा उपभोक्ताले सजिलै देख्ने गरी राख्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ । मिठाई खरिद गर्दा उपभोक्ताले पनि यी विवरण हेर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । आकर्षक देखिएको वा सस्तो मूल्यमा पाइयो भन्दैमा गुणस्तर र स्वच्छताको बेवास्ता गर्नु हुँदैन । तिहारमा सेलरोटी, मिठाई र अन्य तारेका परिकार खाने चलन छ । चाडपर्वमा यस्ता परिकार थोरै मात्रामा खाँदा सामान्यतया समस्या नआउन सक्छ । तर स्वादका नाममा धेरै दिनसम्म अत्यधिक चिल्लो र गुलियो खानेकुरा खाँदा स्वास्थ्यमा असर पर्न सक्छ । पोषणविद्हरूका अनुसार खानपानमा सन्तुलन कायम राख्नु आवश्यक छ । विशेषगरी सेलरोटी, मिठाई र बोसोयुक्त मासु एकैपटक धेरै मात्रामा सेवन गर्दा शरीरमा आवश्यकताभन्दा बढी बोसो, चिनी र क्यालोरी पुग्न सक्छ । तिहारमा मासु र सेलरोटी सँगै खाने चलन भए पनि मासु पकाउँदा थप चिल्लो पदार्थको प्रयोग कम गर्नुपर्छ । मासुमा प्राकृतिक रूपमै बोसो हुने भएकाले अतिरिक्त तेल वा घिउ थप्दा शरीरमा चिल्लो पदार्थको मात्रा बढ्न सक्छ । व्यक्तिको उमेर, शारीरिक अवस्था, तौल, उचाइ र दैनिक गतिविधिअनुसार खानाको मात्रा निर्धारण गर्नुपर्छ । चाडपर्व भन्दैमा नियमित खानपानको तालिका बिगार्नु उचित हुँदैन । तिहारका लागि घरमै सेलरोटी, अनरसा, फिनी तथा अन्य परिकार बनाउँदा भान्सा र प्रयोग गरिने सामग्री सफा राख्नुपर्छ । खानेकुरा बनाउनुअघि हात राम्ररी धुने, सफा भाँडाकुँडा प्रयोग गर्ने, खाद्य सामग्रीलाई उचित तरिकाले भण्डारण गर्ने र पकाइसकेका खानेकुरालाई धुलो, फोहोर तथा झिँगाबाट जोगाउनुपर्छ । त्यस्तै, तेल, घिउ, दूध, पिठो र अन्य कच्चा पदार्थ खरिद गर्दा तिनको गुणस्तर र उपभोगयोग्य मिति जाँच गर्नुपर्छ । बासी वा बिग्रिएका सामग्री प्रयोग गरेर परिकार बनाउनु हुँदैन । पकाइसकेका खानेकुरा लामो समयसम्म खुला राख्नु हुँदैन । विशेषगरी दूध तथा दूधबाट बनेका मिठाईलाई उचित तापक्रममा भण्डारण गर्नुपर्छ । चाडपर्वमा रमाइलो गर्ने क्रममा धेरैले नियमित खानपानको तालिका पालना गर्दैनन् । बिहान, दिउँसो र बेलुकाको खानाको समय अनियमित हुने तथा पटक–पटक मिठाई र चिल्लो खानेकुरा खाने बानीले पाचन प्रणालीमा समस्या निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले तिहारमा परम्परागत परिकारको स्वाद लिँदा पनि मात्रा मिलाएर खानुपर्छ । मिठाई र सेलरोटी मात्रै बढी खानेभन्दा दाल, तरकारी, फलफूल र अन्य पोषिलो खानेकुरालाई पनि नियमित खानामा समावेश गर्नुपर्छ । पर्याप्त पानी पिउने र शारीरिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।