जंगलदेखि गोठसम्मका पहरेदार : भेडीगोठको सुरक्षामा कुकुरको भर

म्याग्दी । हिमाली भेगको चिसो मौसम, एकान्त जंगल र वन्यजन्तुको त्रास । यस्तो चुनौतीपूर्ण वातावरणमा महिनौँसम्म भेडाबाख्रा चराएर जीविकोपार्जन गर्ने गोठालाका लागि सबैभन्दा विश्वासिलो साथी बनेका छन् —कुकुर । मानिसको आवाज र गतिविधिभन्दा धेरै टाढासम्मको चाल थाहा पाउने कुकुरले वन्यजन्तुको सम्भावित आक्रमणबाट भेडीगोठ जोगाउँदै आएका छन् । म्याग्दीका लेकाली वन र खर्कमा रहेका भेडीगोठमा कुकुर केवल घरपालुवा जनावरका रूपमा सीमित छैनन् । उनीहरू गोठका रक्षक, गोठालाका सहयात्री र सयौँ भेडाबाख्राको सुरक्षाका लागि अहोरात्र खटिने पहरेदार हुन् । धवलागिरि गाउँपालिका–५ मल्कवाङका हिमबहादुर छन्त्याल र अन्नपूर्ण गाउँपालिका–५ पाउद्वारका टेकबहादुर तिलिजाले वर्षौँदेखि यही अनुभव सँगाल्दै आउनुभएको छ । उहाँहरूले जंगलको बीचमा रहेका भेडीगोठ र पशुधनको सुरक्षाका लागि कुकुर पाल्दै आउनुभएको हो । छन्त्यालको गोठमा करिब १० वर्षदेखि छ वटा कुकुरले पहरेदारी गरिरहेका छन् । उहाँको गोठमा रहेका करिब छ सय भेडाबाख्रालाई जंगलमा चराउँदा बाघ, भालु, चितुवा र स्यालजस्ता वन्यजन्तुको जोखिम सधैँ रहन्छ । यस्तो अवस्थामा कुकुरले वन्यजन्तुको चाल पहिल्यै थाहा पाएर भुकेर गोठाला र पशुधनलाई सतर्क गराउने गरेका छन् । ‘कुकुर साथमा भएपछि जंगलको बीचमा रहेको गोठमा हामी रातभर ढुक्कसँग सुत्न पाउँछौँ। भेडाबाख्रा पनि सुरक्षित हुन्छन्,’ छन्त्यालले भन्नुभयो, ‘बिहान कुकुरलाई खाना दिएपछि उनीहरू दिनभर भेडाबाख्रासँगै जंगल जान्छन् र साँझ पशुसँगै गोठ फर्किन्छन् ।’भेडाबाख्रा चराउन खर्कसम्म पुग्नुपर्ने र गोठ जंगलको बीचमा हुने भएकाले गोठालाले एक्लै सबै क्षेत्रको निगरानी गर्न सम्भव हुँदैन । त्यसैले कुकुरको साथ उनीहरूका लागि अनिवार्यजस्तै बनेको छ । अन्नपूर्ण गाउँपालिका–५ पाउद्वारका ६९ वर्षीय टेकबहादुर तिलिजाको अनुभव पनि उस्तै छ । करिब ५० वर्षदेखि भेडाबाख्रा पालन गर्दै आएका उहाँ महिनौँसम्म लेकाली खर्क र घना जंगलमा एक्लै बस्नुहुन्छ । उहाँको जीवनशैलीमा कुकुर अभिन्न साथी बनेका छन् । तिलिजाले करिब तीन सय भेडाबाख्रा पाल्दै आउनुभएको छ । तिनको सुरक्षाका लागि उहाँले दुई वटा भोटे कुकुर पाल्नुभएको छ । झरी, बादल, हिउँद वा वर्षा जस्तोसुकै मौसममा पनि गोठमै बस्नुपर्ने बाध्यताबीच कुकुरले आफू र आफ्नो पशुधनको सुरक्षा गरिरहेको उहाँको भनाइ छ । ‘झरी, बादल, हिउँद, वर्षा जे भए पनि एक्लै गोठमा बस्नुपर्छ,’ तिलिजाले भन्नुभयो, ‘दिनरात साथमा रहने कुकुरले मलाई र भेडाबाख्रालाई जंगली जनावरको आक्रमणबाट जोगाउँछन् ।’ उहाँका अनुसार भेडाबाख्रा जंगलमा चरिरहेका बेला कुकुरले वरपरको गतिविधि निगरानी गर्छन्। अपरिचित मानिस वा वन्यजन्तुको चाल थाहा पाएपछि भुकेर संकेत दिन्छन् । आवश्यक परे आक्रमणको प्रतिकार गर्नसमेत पछि हट्दैनन् । पाउद्वारकै कमल तिलिजाले पनि जंगल र हिमाली खर्कमा चराउन लगिने भेडाबाख्राको सुरक्षाका लागि दुई वटा कुकुर पाल्नुभएको छ । उहाँका कुकुरले गोठ वरपर निगरानी गर्ने र सम्भावित खतरा देखिएपछि गोठाला तथा पशुधनलाई सचेत गराउने काम गर्छन् । उहाँका अनुसार कुकुरको उपस्थिति भएपछि वन्यजन्तु र चोरबाट हुन सक्ने जोखिमबारे समयमै जानकारी पाइन्छ । भेडाबाख्राको हुललाई सुरक्षित राख्न कुकुरले प्रभावकारी भूमिका खेलिरहेका छन् । म्याग्दीका अधिकांश व्यावसायिक भेडापालक किसानका लागि कुकुर अब अतिरिक्त सुविधा होइन, पशुधन सुरक्षाको आधार बनेका छन् । विशेषगरी बस्तीबाट टाढा रहेका घना जंगल र खर्कमा भेडाबाख्रा चराउँदा चितुवा, भालु तथा अन्य वन्यजन्तुको आक्रमणको जोखिम उच्च हुन्छ। यस्तो अवस्थामा कुकुरको सुँघ्ने र सुन्ने क्षमता गोठालाका लागि महत्वपूर्ण सहयोगी बनेको छ । मानिसले वन्यजन्तुको उपस्थिति थाहा पाउनुअघि नै कुकुरले त्यसको चाल पहिल्याउने भएकाले गोठालालाई सतर्क हुन पर्याप्त समय मिल्ने गरेको छ । कुकुरकै कारण गोठको दैनिक काम सहज र सुरक्षित बनेको किसानहरूको अनुभव छ । पशुधनको सुरक्षा गर्न मानिस मात्रै परिचालन गर्दा खर्च बढ्ने र जंगलमा हुने सम्भावित आक्रमणबाट सधैँ जोगाउन नसकिने भेडापालक किसान धनबहादुर विक बताउनुहुन्छ ।उहाँका अनुसार भेडीगोठमा कुकुर पाल्नु व्यावसायिक भेडापालनको महत्वपूर्ण आवश्यकता हो । एउटा कुकुरको मूल्य ३० हजारदेखि ६० हजार रुपैयाँसम्म पर्ने गरेको किसानहरू बताउँछन् । कुकुरसँग जोडिएको मानव सभ्यताको पुरानो सम्बन्ध कुकुर र मानिसबीचको सम्बन्ध आधुनिक समाजमा मात्रै विकसित भएको होइन । मानव सभ्यताका विभिन्न चरणमा कुकुरले सुरक्षा, साथ र सहयोगीको भूमिका निर्वाह गर्दै आएको इतिहास र धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ । वैदिक साहित्य ऋग्वेदमा समेत कुकुरको महत्वपूर्ण प्रसंग पाइन्छ । ऋग्वेदमा वर्णित ‘सरमा’लाई देवताका राजा इन्द्रसँग जोडिएको पात्रका रूपमा उल्लेख गरिएको छ । हिन्दू धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यतामा कुकुरलाई रक्षक, सहयोगी र यमराजको दूतका रूपमा समेत लिइन्छ ।महाभारतमा धर्मराज युधिष्ठिरले आफ्नो प्रिय कुकुरलाई साथ नलिई स्वर्ग जान अस्वीकार गरेको प्रसंगले मानिस र कुकुरबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई झल्काउँछ । त्यस्तै, तन्त्र परम्परामा भगवान् भैरवको वाहनका रूपमा पनि कुकुरलाई मानिन्छ । चाणक्य नीतिमा कुकुरलाई थोरै निदाउने, सतर्क रहने, वफादार हुने र थोरै आहारमै सन्तुष्ट हुने प्राणीका रूपमा चित्रण गरिएको छ । यी विशेषताले कुकुरलाई घरको सुरक्षादेखि जंगलको पहरेदारीसम्म उपयोगी बनाएको देखिन्छ । तिहारमा पूजा, व्यवहारमा संरक्षणको सन्देश यमपञ्चक अर्थात् तिहारको दोस्रो दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ । यस दिन मानिसले कुकुरलाई माला लगाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र मीठो खानेकुरा खुवाएर सम्मान प्रकट गर्ने परम्परा छ । घरमा पालिएका कुकुरसँगै सडकमा रहेका कुकुरलाई समेत माला र टीका लगाएर खाना खुवाउने चलनले मानव समाजमा कुकुरप्रतिको आत्मीयता र कृतज्ञताको भावना अभिव्यक्त गर्छ । धार्मिक विश्वासअनुसार कुकुरको पूजा गरी भोजन गराउँदा पुण्य प्राप्त हुने मान्यता छ । कुकुरलाई सम्मान नगरी भोजन गर्ने मानिसले यमराजको दण्ड भोग्नुपर्ने जनविश्वाससमेत रहिआएको छ । तर कुकुर तिहारको सन्देश एक दिनको पूजा र सम्मानमा मात्रै सीमित हुनु हुँदैन । म्याग्दीका लेकाली भेडीगोठमा दिनरात पशुधनको सुरक्षामा खटिने कुकुरले आफ्नो व्यवहारबाट मानिसप्रतिको निष्ठा र सहयोगको अर्थ बुझाइरहेका छन् । मानिसको बस्तीबाट टाढा, चिसो जंगल र जोखिमपूर्ण खर्कमा गोठालाका भरपर्दा साथी बनेका यी कुकुरको योगदानले कुकुर तिहारको महत्वलाई अझ अर्थपूर्ण बनाएको छ । आखिर, कुकुरको सम्मान भनेको एउटा दिन माला लगाइदिनु मात्रै होइन, उसको निष्ठा र योगदानको कदर गर्दै सधैँ माया, सुरक्षा र उचित हेरचाह गर्नु पनि हो ।